Uşaqlar təbiətləri etibarilə enerjili, hərəkətli və kəşf etməyə həvəsli olurlar. Lakin bəzən valideynlər övladlarının əvvəlki kimi oynamaq istəmədiyini, tez yorulduğunu və ya səhərlər yataqdan çətinliklə qalxdığını müşahidə edirlər.
Tibbi dildə letargiya və ya astenya kimi də adlandırılan uşaqlarda halsızlıq, əslində müstəqil bir xəstəlik deyil, orqanizmdə gedən hər hansı bir prosesin siqnalıdır.
Uşaqlarda halsızlıq nədir və niyə yaranır?
Uşaqlarda halsızlıq – uşağın fiziki və ya zehni enerjisinin tükənməsi, gündəlik aktivlik səviyyəsinin azalması və daimi yuxululuq hissi ilə xarakterizə olunan bir vəziyyətdir.
Böyüklərdən fərqli olaraq, uşaqlar “mən yorğunam” deyə şikayət etməyə bilərlər. Bunun əvəzinə, onlar daha çox ağlağan olur, oyuncaqlarına maraq göstərmir və ya diqqətlərini toplamaqda çətinlik çəkirlər.
Halsızlığın səbəbləri sadə bir yuxusuzluqdan tutmuş, daha ciddi tibbi vəziyyətlərə qədər dəyişə bilər. Gəlin, bu səbəbləri qruplaşdıraraq dərindən incələyək.
1. İnfeksion və viral səbəblər
Uşaqlarda qəfil yaranan halsızlığın ən yayılmış səbəbi orqanizmin infeksiyalarla mübarizə aparmasıdır.
Kəskin Respirator Virus İnfeksiyaları (KRVİ): Qrip, soyuqdəymə və ya boğaz ağrısı hələ tam simptomlar (qızdırma, öskürək) üzə çıxmadan halsızlıqla özünü büruzə verə bilər.
Post-viral Asteniya: Bəzən uşaq xəstəlikdən sağalsa da, halsızlıq həftələrlə davam edə bilər. Xüsusilə “Mononukleoz” (Epstein-Barr virusu) keçirən uşaqlarda yorğunluq aylarla sürə bilər.
Parazitlər (Qurdlar): Azərbaycanda və regionumuzda tez-tez rast gəlinən bağırsaq parazitləri (askarid, lyambliya) uşağın qəbul etdiyi qidalardakı vitaminləri mənimsəyir, nəticədə uşaqda anemiya və xroniki halsızlıq yaranır.
2. Qidalanma və vitamin çatışmazlığı
Uşağın enerji mənbəyi onun qidasıdır. Balanssız qidalanma birbaşa enerji qıtlığına gətirib çıxarır.
Dəmir Çatışmazlığı Anemiyası (Qanazlığı): Bu, uşaqlarda halsızlığın ən aparıcı səbəblərindən biridir. Qanda hemoqlobin aşağı düşdükdə, toxumalara və beyinə kifayət qədər oksigen getmir. Bu da uşağın daim yorğun, rənginin solğun və iştahsız olmasına səbəb olur.
D Vitamini Çatışmazlığı: Günəş vitamini kimi tanınan D vitamini çatışmazlığı əzələ zəifliyinə, sümük ağrılarına və ümumi əhval-ruhiyyənin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır.
B12 Vitamini: Sinir sisteminin normal fəaliyyəti üçün vacibdir. Çatışmazlığı zamanı uşaqda diqqət dağınıqlığı və fiziki zəiflik müşahidə olunur.
Susuzluq (Dehidratasiya): Uşaqlar oyun oynayarkən su içməyi unuda bilərlər. Yüngül susuzluq belə qan dövranını ləngidərək halsızlığa səbəb olur.
3. Yuxu rejimi və həyat tərzi
Müasir dövrdə uşaqların həyat tərzi dəyişib və bu, onların enerji səviyyəsinə birbaşa təsir edir.
Yuxu Pozğunluqları: Yetərli yuxu almamaq, gec yatmaq və ya yuxu apnesi (yuxuda xoruldama və nəfəs dayanması) keyfiyyətsiz istirahətə səbəb olur. Məktəbli uşaqlar üçün 9-11 saat yuxu mütləqdir.
Ekran Asılılığı: Telefon və planşetlərdən gələn “mavi işıq” melatonin (yuxu hormonu) ifrazını pozur. Eyni zamanda, saatlarla hərəkətsiz qalmaq əzələ tonusunu aşağı salır və paradoksal olaraq uşağı daha çox yorur.
Həddindən Artıq Yüklənmə: Məktəb, kurslar, idman məşğələləri arasında fasiləsiz qaçhaqaç uşağın “burnout” (tükənmə) sindromu yaşamasına səbəb ola bilər.
4. Endokrin və xroniki xəstəliklər
Nadir hallarda halsızlıq daha ciddi xroniki problemlərin xəbərçisi ola bilər.
Tiroid Vəzi Problemləri (Hipotireoz): Qalxanabənzər vəzin az işləməsi maddələr mübadiləsini yavaşladır. Uşaq ləngiyir, çəkisi artır, dərisi quruyur və daim üşüyür.
Diabet (Şəkərli Diabet): Əgər uşaq çox su içir, tez-tez tualetə gedir, çəki itirir və eyni zamanda çox halsızdırsa, şəkərli diabet (Tip 1) ehtimalı yoxlanılmalıdır.
Ürək Xəstəlikləri: Anadangəlmə ürək qüsurları zamanı orqanlara qan yaxşı pompalanmadığı üçün uşaq fiziki aktivlik zamanı yaşıdlarından tez yorulur.
5. Psixoloji səbəblər
Unutmaq olmaz ki, uşaqların da psixoloji dünyası həssasdır.
Stress və Təşviş: Ailədaxili münaqişələr, məktəb dəyişikliyi və ya imtahan stresi uşağın enerjisini “sorur”.
Depressiya: Uşaqlarda depressiya kədərdən daha çox, qıcıqlılıq və halsızlıq şəklində özünü göstərə bilər.
Valideynlər nələrə diqqət etməlidir?
Halsızlıq tək başına bir simptom olsa da, onu müşayiət edən digər əlamətlər diaqnoz qoymaq üçün açar rolunu oynayır.
Aşağıdakı halları izləyin:
Davranış Dəyişikliyi: Uşaq əvvəllər sevdiyi oyunlara maraq göstərmir, dostları ilə oynamaqdan qaçır.
Yuxu Rejiminin Dəyişməsi: Günorta yuxusuna ehtiyac duymayan uşaq birdən-birə gündüzlər yatmaq istəyir və ya səhərlər çox çətin oyanır.
İştahsızlıq: Yeməkdən imtina edir və ya yalnız şirniyyat istəyir.
Fiziki Əlamətlər: Göz altı kölgələr, dərinin avazıması, saçların tökülməsi, dırnaqların qırılması.
Dərs Çalışma Problemləri: Diqqətini cəmləyə bilmir, dərslərdə geriləmə başlayır, müəllimləri uşağın dərsdə “xəyala daldığını” deyir.
Uşaqlarda halsızlıq zamanı evdə nə etmək olar?
Həkimə müraciət etməzdən əvvəl və ya müalicəyə dəstək məqsədilə ev şəraitində uşağınızın enerji səviyyəsini qaldırmaq üçün bu addımları ata bilərsiniz:
1. Qidalanma rejimini dəyişin
Dəmirla Zəngin Qidalar: Qırmızı ət, qaraciyər, yumurta, ispanaq, mərcimək kimi qidaları rasiona əlavə edin. Dəmirin sorulması üçün yanında C vitamini (limon, portağal suyu, bibər) vermək faydalıdır.
Sürətli Karbohidratları Azaldın: Şəkərli qidalar və qazlı içkilər ani enerji versə də, qısa müddət sonra qanda şəkərin kəskin düşməsinə və daha dərin halsızlığa səbəb olur. Bunun əvəzinə meyvə, qoz-fındıq və tam taxıllı qidalara üstünlük verin.
Səhər Yeməyi: Uşağın günə enerjili başlaması üçün mütləq səhər yeməyi (zülal və kompleks karbohidratlar) yeməsini təmin edin.
2. Yuxu gigiyenasına əməl edin
Eyni saatda yatıb-durma vərdişi yaradın.
Yatmazdan ən azı 1 saat əvvəl ekran (TV, telefon) istifadəsini dayandırın.
Otağın qaranlıq və sərin olmasını təmin edin.
3. Su balansını qoruyun
Uşağınızın gün ərzində kifayət qədər adi su içdiyinə əmin olun. Çay və şirələr suyun yerini vermir. Hətta yüngül susuzluq uşağın beyin fəaliyyətini zəiflədə bilər.
4. Fiziki aktivlik
Qəribə görünsə də, halsız uşağın hərəkət etməsi lazımdır. Təmiz havada gəzinti, yüngül idman qan dövranını sürətləndirir və oksigen təchizatını artırır. Lakin ağır fiziki yüklənmədən qaçınmaq lazımdır.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli?
Hər halsızlıq ciddi xəstəlik demək deyil, lakin bəzi hallar dərhal tibbi müdaxilə tələb edir.
Əgər uşaqlarda halsızlıq aşağıdakı əlamətlərlə birlikdə müşahidə olunarsa, vaxt itirmədən həkimə müraciət edin:
Halsızlıq 2 həftədən çox davam edirsə və istirahətlə keçmirsə.
Uşaqda səbəbsiz çəki itkisi varsa.
Gecələr tərləmə, uzunmüddətli subfebril hərarət (37-37.5°C) müşahidə olunursa.
Bədəndə naməlum göyərmələr, limfa düyünlərinin şişməsi varsa.
Uşaq səhərlər baş ağrısı və qusma ilə oyanırsa.
Nəfəs darlığı və ya ürək döyüntüsünün artması (taxikardiya) varsa.
Həddindən artıq susuzluq və tez-tez sidiyə getmə halı yaranıbsa.
Həkim ilk növbədə ümumi qan analizi (anemiya və infeksiya üçün), ferritin, D vitamini, şəkər və qalxanabənzər vəz hormonlarını yoxlayacaqdır. Lazım gələrsə, nəcis analizi (qurdlar üçün) və EKQ (ürək üçün) təyin edilə bilər.
Tez-tez verilən suallar
1. Uşağım çox tez yorulur, bu qanazlığı (anemiya) ola bilərmi?
Bəli, bu çox yayılmış bir səbəbdir. Dəmir çatışmazlığı zamanı qan hüceyrələri orqanlara yetərli oksigen daşıya bilmir. Əgər uşağınızda solğunluq, iştahsızlıq və diqqət dağınıqlığı da varsa, mütləq qanda hemoqlobin və ferritin səviyyəsini yoxlatmaq lazımdır.
2. Vitaminlər uşaqlarda halsızlığı aradan qaldırmağa kömək edirmi?
Əgər halsızlığın səbəbi vitamin çatışmazlığıdırsa (məsələn, D vitamini, B12 və ya Maqnezium), o zaman həkim təyinatı ilə vitamin qəbulu vəziyyəti kəskin şəkildə yaxşılaşdıracaq. Lakin “bəlkə kömək edər” deyib analizsiz multivitamin vermək tövsiyə edilmir; bu, bəzən artıq yüklənməyə səbəb ola bilər.
3. Qurdlar uşaqda yorğunluq yarada bilərmi?
Bəli. Parazitlər uşağın bağırsağında qida maddələrini, vitaminləri və dəmiri mənimsəyirlər. Nəticədə uşaq nə qədər yaxşı qidalansa da, orqanizmi ac qalır və intoksikasiya (zəhərlənmə) baş verir. Bu da xroniki yorğunluğa, əsəbiliyə və halsızlığa səbəb olur.
4. Məktəb stresi uşaqda fiziki halsızlıq yaradarmı?
Şübhəsiz. Psixoloji gərginlik və stress bədəndə kortizol hormonunu artırır ki, bu da fiziki tükənməyə gətirib çıxarır. Əgər uşağın tibbi analizləri təmizdirsə, lakin o hələ də halsızdırsa, məsələnin psixoloji tərəfini (məktəb, dostlar, ailə mühiti) araşdırmaq lazımdır.
5. Yaz aylarında uşaqlarda halsızlıq niyə artır?
Buna xalq arasında “yaz yorğunluğu” deyilir. Qışdan sonra orqanizmdə vitamin ehtiyatlarının (xüsusilə C və D vitamini) azalması, hava təzyiqinin dəyişməsi və hormonların yenidən tənzimlənməsi uşaqlarda müvəqqəti halsızlıq yarada bilər. Təmiz hava və vitaminli qidalanma ilə bu dövrü asanlıqla keçirmək mümkündür.
Xəbərdarlıq: Bu məqalə informativ xarakter daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.