Uşaqlarda boy qısalığı, uşağın boyunun eyni yaş və cinsdəki digər uşaqlarla müqayisədə standart boy qrafikində aşağı səviyyədə olması deməkdir.

Tibbi dildə bu vəziyyət “böyümə gecikməsi” və ya “aşağı boy” kimi adlandırılır. Dünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, uşaqların təxminən 3-5%-i boy qısalığı problemi ilə üzləşir.

Yaşa görə boy və çəki hesabla

Uşaqlarda boy qısalığı niyə baş verir? Əsas səbəblər

Uşaqlarda boy qısalığı bir çox amildən asılı ola bilər. Bəzi hallarda bu, genetik xüsusiyyətlərlə bağlıdır, digər hallarda isə müəyyən tibbi problemlərin nəticəsidir.

Genetik və Ailə Tarixi

Valideynlərin boyu uşağın son boyunu müəyyən edən ən mühüm amillərdən biridir. Əgər ailədə boy qısalığı varsa, uşağın da qısa qalma ehtimalı yüksəkdir. Bu vəziyyət “ailə boy qısalığı” adlanır və adətən tibbi müdaxilə tələb etmir.

Konstitusional Böyümə Gecikməsi

Bəzi uşaqlar yaşıdlarından ləng böyüyür, lakin yeniyetməlik dövründə sürətlə böyüməyə başlayır və normal boya çatır. Bu vəziyyət “konstitusional böyümə gecikməsi” adlanır və ailədə tez-tez görülür. Belə uşaqlar adi yaşdan daha gec yetkinlik dövrünə daxil olur.

Hormonal Problemlər

Böyümə hormonu çatışmazlığı uşaqlarda boy qısalığının ciddi səbəblərindən biridir. Beyin alt vəzisi tərəfindən kifayət qədər böyümə hormonu istehsal edilmədikdə bu problem yaranır. Həmçinin qalxanabənzər vəzi hormonlarının çatışmazlığı da böyüməni təsirləndirir.

Xroniki Xəstəliklər

Ürək xəstəlikləri, böyrək problemləri, çölyaq xəstəliyi, şəkərli diabet və s. kimi xroniki xəstəliklər uşağın böyüməsinə mənfi təsir göstərir. Bu xəstəliklər bədənin qida maddələrini düzgün mənimsəməsinə mane olur və ya metabolizmi pozur.

Qidalanma Problemləri

Düzgün və balanslaşdırılmış qidalanma uşağın böyüməsi üçün vacibdir. Protein, vitamin və mineralların çatışmazlığı boy qısalığına səbəb ola bilər. Xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə qida çatışmazlığı əsas problemlərdən biridir.

Genetik Sindromlar

Turner sindromu (qızlarda), Prader-Willi sindromu, Noonan sindromu və digər genetik pozğunluqlar boy qısalığı ilə müşayiət olunur. Bu sindromlar digər fiziki və inkişaf problemləri ilə də birlikdə görülür.

Uşaqlarda boy artımız müalicə nəticələrimiz

Oğlan uşaqlarının boy cədvəli

Doğum – 2 yaş

Yaş	Orta Boy (sm)	Normal Aralıq (sm)
Doğum	50.0	47.5 – 52.5
3 ay	61.5	58.5 – 64.5
6 ay	67.5	64.5 – 70.5
9 ay	72.0	68.5 – 75.5
12 ay (1 yaş)	76.0	72.0 – 80.0
18 ay	82.5	78.0 – 87.0
2 yaş	88.0	83.0 – 93.0

3 – 10 yaş

Yaş	Orta Boy (sm)	Normal Aralıq (sm)
3 yaş	96.5	90.0 – 103.0
4 yaş	103.5	97.0 – 110.0
5 yaş	110.0	103.0 – 117.0
6 yaş	116.5	109.0 – 124.0
7 yaş	122.5	115.0 – 130.0
8 yaş	128.0	120.0 – 136.0
9 yaş	133.5	125.0 – 142.0
10 yaş	139.0	130.0 – 148.0

11 – 18 yaş

Yaş	Orta Boy (sm)	Normal Aralıq (sm)
11 yaş	144.5	135.0 – 154.0
12 yaş	150.0	140.0 – 160.0
13 yaş	156.5	146.0 – 167.0
14 yaş	163.5	152.0 – 175.0
15 yaş	169.0	157.0 – 181.0
16 yaş	173.0	161.0 – 185.0
17 yaş	175.5	163.0 – 188.0
18 yaş	177.0	165.0 – 189.0

Uşaqlarda qısa boy, bir sıra fərqli tibbi, genetik və ətraf mühit amillərinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində ortaya çıxa bilən bir vəziyyətdir.

Qeydlər

Nəzərə alın:

• Bu göstəricilər dünya standartlarına əsasən hazırlanmışdır
• Hər uşaq fərqlidir və individual inkişaf sürəti fərqli ola bilər
• Normal aralıq 10-90 persentil arasındakı dəyərləri əhatə edir
• Əgər uşağınızın boyu bu aralıqdan kənardadırsa, pediatrla məsləhətləşmək tövsiyə olunur
• Genetik faktorlar, qidalanma və ümumi sağlamlıq boyun inkişafına təsir edir
• Oğlanlarda pubertet qızlara nisbətən 1-2 il gec başlayır, lakin daha uzun müddət davam edir

Sürətli boy artımı dövrləri:

• İlk il: Ortalama 25 sm artım
• 3-5 yaş: İldə 6-7 sm
• 6-10 yaş: İldə 5-6 sm
• Pubertet: İldə 8-12 sm (ən sürətli dövr)

Diqqət: Bu cədvəl yalnız ümumi istiqamətverici məlumat üçündür. Uşağın sağlamlığı və inkişafı ilə bağlı narahatlıqlar varsa, mütləq həkimə müraciət edin.

Qız uşaqlarının boy cədvəli

Doğum – 2 yaş

Yaş	Orta Boy (sm)	Normal Aralıq (sm)
Doğum	49.5	47.0 – 52.0
3 ay	60.5	57.5 – 63.5
6 ay	66.0	63.0 – 69.0
9 ay	70.5	67.5 – 73.5
12 ay (1 yaş)	74.5	71.0 – 78.0
18 ay	81.0	77.0 – 85.0
2 yaş	86.5	82.0 – 91.0

3 – 10 yaş

Yaş	Orta Boy (sm)	Normal Aralıq (sm)
3 yaş	95.0	89.0 – 101.0
4 yaş	102.0	96.0 – 108.0
5 yaş	109.0	102.0 – 116.0
6 yaş	115.5	108.0 – 123.0
7 yaş	121.5	113.0 – 130.0
8 yaş	127.0	118.0 – 136.0
9 yaş	133.0	124.0 – 142.0
10 yaş	138.5	129.0 – 148.0

11 – 18 yaş

Yaş	Orta Boy (sm)	Normal Aralıq (sm)
11 yaş	144.0	134.0 – 154.0
12 yaş	149.5	139.0 – 160.0
13 yaş	156.0	145.0 – 167.0
14 yaş	160.0	149.0 – 171.0
15 yaş	162.0	151.0 – 173.0
16 yaş	163.0	152.0 – 174.0
17 yaş	163.5	152.5 – 174.5
18 yaş	164.0	153.0 – 175.0

Diqqət: Bu cədvəl yalnız ümumi istiqamətverici məlumat üçündür. Uşağın sağlamlığı və inkişafı ilə bağlı narahatlıqlar varsa, mütləq həkimə müraciət edin.

Uşaqlarda boy qısalığına səbəb olan əsas amillər aşağıdakı kimi sıralana bilər:

• Genetik Amillər: Ailə keçmişi uşağın boyunu təyin etməkdə vacibdir. Əgər valideynlər və ya yaxın qohumlar qısadırsa, uşağın da qısa boylu olma ehtimalı arta bilər.
  
  
• Qidalanma: Sağlam böyümə üçün kifayət qədər və balanslı qidalanma lazımdır. Zülal, vitamin və mineral kimi əsas qida elementlərinin əskik qəbul edilməsi uşağın boyunun qısa qalmasına səbəb ola bilər.
  
  
• Böyümə Hormonunun Çatışmazlığı: Hipofiz vəzi kifayət qədər böyümə hormonu istehsal etməzsə, uşağın böyümə sürəti yavaşlaya bilər və boyu qısa qala bilər.
  
  
• Tiroid Problemləri: Tiroid vəzinin düzgün işləməməsi böyüməyə təsir edə bilər. Məsələn, hipotiroidizm vəziyyətində uşağın boyu mənfi təsirlənə bilər.
  
  
• Xroniki Xəstəliklər: Böyrək xəstəliyi, həzm sistemi narahatlıqları kimi xroniki sağlamlıq problemləri böyüməyə təsir edə bilər və qısa boya səbəb ola bilər.
  
  
• Hormonal Balans Pozğunluqları: Böyümə hormonu ilə yanaşı digər hormonlardakı balanssızlıqlar da boy qısalığına səbəb ola bilər. Məsələn, kortizol hormonu çox ifraz olunursa, böyümə mənfi təsirlənə bilər.
  
  
• Sümük Pozğunluqları: Nadir görülən sümük xəstəlikləri, məsələn, axondroplaziya, normaldan fərqli sümük inkişafı ilə nəticələnərək qısa boya səbəb ola bilər.
  
  
• Gecikmiş Yetkinlik: Yetkinlik dövrü gecikərsə, tipik böyümə sıçrayışları da gecikə bilər və bu da qısa boy ilə əlaqələndirilə bilər.
  
  
• Genetik Sindromlar: Terner sindromu kimi bəzi genetik sindromlar da qısa boy ilə əlaqələndirilə bilər.
  
  
• Sosial və Ətraf Mühit Amilləri: Sosial-iqtisadi vəziyyət, səhiyyə xidmətlərinə çıxış və həyat şəraiti də böyüməyə təsir edə bilər. Bu amillər qidalanma və ümumi sağlamlıq vəziyyəti vasitəsilə böyüməyə təsir göstərə bilər.

Qısa boyun altında yatan səbəblərin mürəkkəb bir kombinasiyası olduğu unudulmamalıdır. Valideynlər, uşaq həkimləri və mütəxəssislərin əməkdaşlığı, uşağın böyümə problemlərinin müəyyən edilməsi və uyğun şəkildə həll edilməsi üçün vacibdir.

Erkən diaqnoz və müalicə uşağın sağlam bir şəkildə böyüməsini dəstəkləyə bilər. Uşağınızda qısa boy narahatlığı olduğunu düşünürsünüzsə, bu mövzu haqqında daha ətraflı məlumat əldə etmək üçün ən yaxın tibb müəssisəsinə müraciət edə bilərsiniz.

Boy neçə yaşa qədər uzanır?

Uşaqlarda boy artımı fərqli templərlə davam edir və cinsdən asılı olaraq fərqli yaşlarda dayanır.

Qızlarda: Adətən 14-16 yaş arası boy artımı əsasən tamamlanır. Qızlar pubertata oğlanlardan 1-2 il əvvəl daxil olduqları üçün boy artımı da daha tez bitir. Ən sürətli boy artımı 11-13 yaş arası baş verir.

Oğlanlarda: Boy artımı daha uzun müddət davam edir və adətən 16-18 yaş arası tamamlanır, bəzi hallarda isə 20 yaşa qədər də davam edə bilər. Ən sürətli boy artımı 13-15 yaş arası müşahidə olunur.

Ümumi məlumatlar:

• Həyatın ilk ilində uşaqlar ən sürətli boy artımını yaşayırlar (təxminən 25 sm)
• 1-3 yaş arası ildə təxminən 10-12 sm uzanırlar
• 3 yaşdan pubertata qədər ildə orta hesabla 5-6 sm boy artımı olur
• Pubertada boy artımı yenidən sürətlənir

Boy artımı genetik, qidalanma, hormonlar və ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır. Əgər boy artımı ilə bağlı narahatlığınız varsa, endokrinoloq və ya pediatrla məsləhətləşmək tövsiyə olunur. Sümük yaşı müayinəsi (rentgen vasitəsilə) daha dəqiq məlumat verə bilər.

Boy qısalığı diaqnozu nə zaman qoyulur?

Əgər uşağın boyu yaşına görə gözləniləndən aşağıdırsa və ya böyümə sürəti yavaşdırsa, boy qısalığı düşünülə bilər. Bu vəziyyət adətən uşağın yetkinlik dövrünə girməsi ilə daha aydın olur. Çünki bu dövrdə böyümə sürətini daha dəqiq izləmək mümkündür.

Əgər böyümə əyrisi və ya qiymətləndirmələr qısa boy ehtimalını göstərirsə, uşağın sağlamlıq vəziyyətini və altında yatan səbəbləri müəyyən etmək üçün daha çox dəyərləndirmə aparıla bilər. Uşaqlarda qısa boyun diaqnozu adətən uşağın böyümə əyrisinin və digər əlamətlərin diqqətli bir şəkildə araşdırılması ilə aparılır.

Adətən aşağıdakı addımlar izlənilir:

• Böyümə Əyrisinin Araşdırılması: Uşağın boyu yaşına görə tipik böyümə əyrisi ilə müqayisə edilir. Əgər uşağın boyu yaşı ilə uyğun deyilsə və ya gözlənilən böyümə sürətini tuta bilmirsə, qısa boy düşünülə bilər.
  
  
• Ailə Keçmişi: Ailənin boy uzunluqları nəzərə alınır. Əgər ailədə qısa boya meyl varsa, genetik amillər nəzərə alınır.
  
  
• Fiziki Müayinə: Uşağın ümumi sağlamlıq vəziyyəti və böyümə potensialı fiziki olaraq qiymətləndirilir. Sümük inkişafı, bədən nisbətləri və digər fiziki xüsusiyyətlər araşdırılır.
  
  
• Qan Analizləri: Zəruri görüldükdə böyümə hormonu səviyyələri, tiroid funksiyası və digər hormon səviyyələri kimi qan analizləri aparıla bilər.
  
  
• Görüntüləmə Testləri: Nadir hallarda böyümə lövhəsi və ya sümük yaşının təyini kimi radioloji testlərdən istifadə edilə bilər.
  
  
• Altta Yatan Səbəblərin Araşdırılması: Qısa boyun səbəbini müəyyən etmək üçün digər sağlamlıq problemləri və ya genetik sindromlar da dəyərləndirilir.
  
  
• Daimi Nəzarət: Qısa boy diaqnozu qoyulduqda, uşaq mütəmadi olaraq bir həkim tərəfindən nəzarətdə saxlanılır. Böyümə sürəti və sağlamlıq vəziyyəti izlənilir.

Unudulmaması gərəkən vacib bir məqam, hər uşağın fərdi böyümə sürətinin fərqli ola biləcəyidir. Bu səbəbdən narahatlıqlarınızı bir mütəxəssislə məsləhətləşmək hər zaman ən yaxşısıdır.

Boy qısalığı genetik bir xəstəlikdirmi?

Qısa boy genetik bir xəstəlik olaraq qəbul edilmir. Bunun əvəzinə, qısa boy adətən bir çox fərqli amilin qarşılıqlı təsiri nəticəsində ortaya çıxır. Genetik meyllilik, ailə keçmişi və genlər qısa boya meyli təsir edə bilər.

Ancaq qısa boyun altında yatan səbəblər arasında qidalanma çatışmazlıqları, hormonal balanssızlıqlar, xroniki xəstəliklər və ya genetik sindromlar da ola bilər. Nəticə olaraq, qısa boyun səbəbləri çox müxtəlif ola bilər və yalnız genetik amillərə əsaslanan bir xəstəlik kimi görülmür.

Uşaqlarda boy qısalığının müalicəsi necə aparılır?

Uşaqlarda qısa boyun müalicəsi əsasən altında yatan səbəblərə və uşağın fərdi sağlamlıq vəziyyətinə görə müəyyən edilir.

Müalicə planı aşağıdakı üsullardan birini və ya bir neçəsini əhatə edə bilər:

• Qidalanma Dəstəyi: Kifayətsiz qidalanma səbəbindən qısa boyu olan uşaqlar üçün pəhrizin tənzimlənməsi və lazım gələrsə, qida əlavələri tövsiyə edilə bilər.
  
  
• Böyümə Hormonu Müalicəsi: Böyümə hormonu çatışmazlığı səbəbindən qısa boyu olan uşaqlar üçün həkimlər böyümə hormonu müalicəsini təklif edə bilər. Bu müalicə hormon çatışmazlığını kompensasiya etməyə kömək edə bilər.
  
  
• Hormonal Müalicələr: Digər hormonal balanssızlıqlar səbəbindən boy qısalığı vəziyyəti mövcuddursa, uyğun hormonal müalicələr düşünülə bilər.
  
  
• Altta Yatan Sağlamlıq Problemlərinin Müalicəsi: Xroniki xəstəliklər və ya tiroid problemləri kimi altta yatan sağlamlıq problemləri müalicə edilərək böyüməyə müsbət təsir göstərmək olar.
  
  
• Cərrahi Müdaxilə: Nadir hallarda sümük və ya hormonal problemləri düzəltmək məqsədilə cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər.
  
  
• Psixososial Dəstək: Uşağın özünə hörmətini və emosional rifahını dəstəkləmək üçün psixososial dəstək və məsləhət vacibdir.

Müalicə planı uşağın yaşına, sağlamlıq vəziyyətinə, altında yatan səbəblərə və digər amillərə görə fərdiləşdirilir. Müalicəyə erkən başlamaq və mütəmadi həkim nəzarətindən keçmək vacibdir. Çünki bəzi müalicə üsulları təsirlərini uzun müddətdə göstərə bilər.

Uşaqlarda boy qısalığı ilə bağlı tez-tez verilən suallar

Uşaqlarda boy qısalığı nə vaxt müalicə olunmalıdır?

Boy qısalığının müalicəsi səbəbdən asılıdır. Əgər ailə genetikası ilə bağlı qısa boy varsa, adətən müalicə lazım olmur. Lakin böyümə hormonu çatışmazlığı və ya digər tibbi problemlər varsa, erkən müalicə çox vacibdir.

Böyümə plakları bağlanana qədər (qızlarda 14-16, oğlanlarda 16-18 yaş) müalicə daha təsirlidir. Ona görə də erkən diaqnoz vacibdir. Həkim uşağın tam müayinəsindən sonra müalicə lazım olub-olmadığını qərar verir.

Boy qısalığı olan uşaq normal boya çata bilərmi?

Bəli, bir çox halda müalicə ilə uşaq normal və ya normal-yaxın boya çata bilər. Xüsusilə böyümə hormonu çatışmazlığı olan uşaqlarda erkən başlanılan hormon terapiyası əla nəticələr verir. Tədqiqatlar göstərir ki, müalicə olunan uşaqların 70-80%-i genetik potensiallarına uyğun boya çatır. Lakin bu, müalicənin nə qədər erkən başlanmasından, uşağın yaşından, sümük yaşından və problemin növündən asılıdır. Ailə boy qısalığı və bəzi genetik sindromlarda isə təbii olaraq boy qısa qalır.

Uşağın boy uzama dövrü nə vaxta qədər davam edir?

Uşaqlar iki əsas böyümə dövrü keçirir. İlk iki ildə sürətli böyümə olur, sonra 3 yaşdan yeniyetməliyə qədər ildə orta hesabla 5-6 sm boylanır. Yeniyetməlik dövründə (qızlarda 10-14, oğlanlarda 12-16 yaş) böyümə sürətlənir və ildə 8-12 sm artım ola bilər. Qızlarda böyümə plakları adətən 14-16 yaşda, oğlanlarda isə 16-18 yaşda bağlanır. Bu vaxtdan sonra artıq boy uzanması dayandığı üçün müalicə təsirli olmur. Ona görə yeniyetməlik öncəsi müalicəyə başlamaq optimal nəticə verir.

Hansı qida məhsulları uşağın boy uzamasına kömək edir?

Düzgün qidalanma boyun uzanmasında mühüm rol oynayır. Protein mənbələri (ət, balıq, yumurta, süd məhsulları, paxlalı bitkilər) sümük və əzələ inkişafı üçün vacibdir. Kalsium (süd, kəsmik, peynir) və vitamin D (günəş işığı, balıq) sümük sağlamlığını təmin edir. Sink (ət, qoz-fındıq) və dəmir (qırmızı ət, yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər) böyümə üçün zəruridir. Təzə meyvə və tərəvəzlər vitaminlər və antioksidantlar ehtiva edir. Ümumiyyətlə, rəngarəng, balanslaşdırılmış və qida dəyəri yüksək pəhriz uşağın genetik potensialına çatmasına kömək edir. Fast food və şəkərli içkilərdən çəkinmək lazımdır.

Boy qısalığı olan uşaqda digər sağlamlıq problemləri də ola bilərmi?

Bəli, boy qısalığının səbəbindən asılı olaraq digər sağlamlıq problemləri də ola bilər. Böyümə hormonu çatışmazlığında aşağı şəkər, çəkinin az olması və gecikmə ilə yetkinlik problemi görülür. Turner sindromunda ürək və böyrək problemləri, eşitmə itkisi olur. Çölyaq xəstəliyində qarın problemləri, anemiya və sümük zəifliyi yaranır. Hipotiroidizmdə yorğunluq, konsentrasiya problemi və artan çəki görülür. Xroniki böyrək xəstəliyində anemiya və sümük problemləri müşahidə edilir. Ona görə boy qısalığı olan uşaq hərtərəfli müayinə olunmalı və digər problemlər də vaxtında müəyyənləşdirilməlidir. Kompleks yanaşma uşağın ümumi sağlamlığını qorumağa kömək edir.

Ən yaxşı nəticələri əldə etmək üçün uşaq endokrinoloqundan kömək almaq tövsiyə olunur.

Səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.