Uşaqlar dünyanı kəşf edərkən çox aktivdirlər. Qaçmaq, tullanmaq, idmanla məşğul olmaq onların inkişafının ayrılmaz hissəsidir. Lakin bu aktivlik bəzən arzuolunmaz travmalarla nəticələnə bilər.
Uşaqlarda sümük sınıqları valideynlər üçün narahatlıq doğuran ən yaygın travmatoloji problemlərdən biridir. Uşaqların sümük quruluşu böyüklərdən fərqli olduğu üçün bu sınıqların həm diaqnostikası, həm də müalicə yanaşması özünəməxsusdur.
Bu məqalədə uşaqlarda sümük sınıqlarının növləri, əlamətləri, ilk yardım qaydaları və müasir müalicə metodları haqqında ətraflı məlumat verəcəyik.
Uşaq sümüklərinin anatomik özəllikləri
Uşaqların sümükləri sadəcə böyüklərin sümüklərinin kiçik versiyası deyil. Onların sümükləri daha elastikdir və daha yüksək regenerasiya (özünü bərpa etmə) qabiliyyətinə malikdir.
Sümüküstü pərdə (Periost): Uşaqlarda sümüyü əhatə edən bu təbəqə daha qalın və damarlarla zəngindir. Bu, sınığın daha tez sağalmasını təmin edir və sümüyün yerdəyişməsinin qarşısını alır.
Boyatama zonaları (Epifiz lövhələri): Uşaq sümüklərinin uclarında sümüyün uzanmasını təmin edən qığırdaq toxuması var. Bu zonaların zədələnməsi gələcəkdə ətrafların qısalmasına və ya əyilməsinə səbəb ola biləcəyi üçün xüsusi diqqət tələb edir.
Elastiklik: Uşaq sümüklərində mineral miqdarı az, kollagen miqdarı çoxdur. Buna görə də sümük bəzən tam qırılmır, sadəcə “yaş budaq” (greenstick) şəklində əyilir.
Uşaqlarda sümük sınıqlarının növləri
Uşaqlarda rast gəlinən sınıqlar travmanın şiddətinə və növünə görə bir neçə qrupa bölünür:
1. "Yaş Budaq" Sınığı (Greenstick Fracture)
Bu, uşaqlara xas olan ən məşhur sınıq növüdür. Təzə ağac budağını əyəndə bir tərəfi qırılıb digər tərəfi bütöv qaldığı kimi, uşaq sümüyü də tam ayrılmadan bir tərəfdən qırılır.
2. Epifizeal (Artım Zonası) Sınıqları
Sümüyün boyatama zonalarında baş verən sınıqlardır. Təcili və peşəkar müdaxilə tələb edir, çünki düzgün müalicə olunmadıqda sümüyün böyüməsi dayana bilər.
3. Kompressiya (Çat) Sınıqları
Sümüyün üzərinə düşən həddindən artıq təzyiq nəticəsində yaranır. Adətən sümükdə tam qırılma olmasa da, mikroskopik zədələr və ağrı müşahidə olunur.
4. Yerdəyişmiş və Yerdəyişməmiş Sınıqlar
Yerdəyişməmiş: Sümük qırılıb, lakin hissələr öz yerində qalıb.
Yerdəyişmiş: Sümük hissələri bir-birindən uzaqlaşıb. Bu halda çox vaxt “repوزisiya” (sümüyün yerinə oturdulması) tələb olunur.
Uşaqlarda sınıq əlamətləri: Nə vaxt həkimə müraciət etməli?
Bəzən uşaqlar yıxıldıqda ağrını gizlədə bilər və ya sadəcə “əzilmə” olduğunu düşünə bilərsiniz. Lakin aşağıdakı əlamətlər uşaqlarda sümük sınıqları ehtimalını artırır:
Deformasiya: Qol və ya ayağın qeyri-təbii vəziyyətdə durması.
Şiddətli ağrı: Zədələnmiş nahiyəyə toxunduqda və ya hərəkət etdirdikdə ağrının artması.
Şişkinlik və Göyərmə: Travmadan qısa müddət sonra yaranan kəskin ödem.
Hərəkət məhdudiyyəti: Uşağın qolunu qaldıra bilməməsi və ya ayağının üstünə basa bilməməsi.
Krepitasiya: Sümüklərin bir-birinə sürtünməsi zamanı gələn xırıltı səsi.
İlk yardım: Sınıq zamanı nə etməli?
Uşağınızın sümüyünün qırıldığından şübhələnirsinizsə, panikaya düşməyin. Düzgün ilk yardım ağırlaşmaların qarşısını alır:
Hərəkətsizliyi təmin edin: Zədələnmiş nahiyəni tərpətməyin. Şina (taxta parçası, karton və s.) vasitəsilə sümüyü sabitləyin.
Buz qoyun: Şişkinliyi və ağrını azaltmaq üçün təmiz bir parçaya bükülmüş buzu 15-20 dəqiqə saxlayın. Buzu birbaşa dəriyə təmas etdirməyin.
Açıq yara varsa: Əgər sümük dərini yırtıb çölə çıxıbsa (açıq sınıq), yaranın üzərinə təmiz bir bez qoyun və təzyiq etmədən sarıyın.
Həkimə çatdırın: Uşağı ən yaxın travmatologiya mərkəzinə aparın və ya təcili yardım çağırın.
Uşaqlarda sümük sınıqları haqqında tez-tez verilən suallar
1. Uşaqlarda sınıq neçə günə bitişir?
Uşaqların metabolizmi sürətli olduğu üçün sümüklər adətən 3-6 həftə ərzində bitişir. Körpələrdə bu müddət daha qısa (2-3 həftə), yeniyetmələrdə isə bir qədər uzun ola bilər. Dəqiq müddət sınığın yerindən və növündən asılıdır.
2. Sınıq olan nahiyəyə buz qoymaq olarmı?
Bəli, travmadan sonrakı ilk 24-48 saat ərzində buz tətbiqi şişkinliyi və ağrını azaltmaq üçün çox effektivdir. Lakin buzu birbaşa dəriyə deyil, dəsmala bükərək tətbiq etmək lazımdır.
3. Uşaqda artım zonası sınığı gələcəkdə problem yaradarmı?
Düzgün diaqnoz və müalicə olunduqda çox vaxt problem yaranmır. Lakin boyatama zonası ciddi zədələnərsə, həmin ətrafın digərindən qısa qalması və ya əyilməsi riski var. Bu səbəbdən bu növ sınıqlar rentgen nəzarəti altında uzunmüddətli təqib olunmalıdır.
4. Sümük sınığı olan uşaq necə qidalanmalıdır?
Kalsium (pendir, qatıq), maqnezium və D vitamini qəbulu artırılmalıdır. Eyni zamanda protein (ət, toyuq, paxlalılar) toxuma bərpası üçün zəruridir. Həkim məsləhəti ilə əlavə vitamin kompleksləri də verilə bilər.
Xəbərdarlıq: Bu məqalə yalnız məlumat məqsədli olaraq hazırlanmışdır və professional tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Hər hansı sağlamlıq problemi və ya narahatlıq olduqda mütləq mütəxəssis həkimə müraciət edin.