Son onilliklərdə dünya üzrə uşaqlar arasında artıq çəki problemi sürətlə artmaqdadır. Əvvəllər yalnız böyüklərin problemi hesab olunan bu hal, artıq kiçik yaşlı uşaqların da həyat keyfiyyətini təhlükə altına qoyur.
Uşaqlarda piylənmə və onun fəsadları sadəcə estetik bir problem deyil, birbaşa metabolik, psixoloji və fiziki sağlamlıqla bağlı ciddi bir tibbi vəziyyətdir.
Uşaqlıq dövründə qazanılan artıq çəki çox vaxt yetkinlik yaşında da davam edir və şəkərli diabet, ürək-damar xəstəlikləri kimi xroniki halların təməlini qoyur.
Bu məqalədə uşaqlarda piylənmənin səbəbləri, bədən kütlə indeksinin hesablanması və ən əsası, bu problemin yarada biləcəyi ağır fəsadlar haqqında ətraflı məlumat verəcəyik.
Uşaqlarda piylənmə nədir?
Uşaqlarda piylənmə, bədəndəki piy toxumasının yaş və cinsiyyət normalarından çox olmasıdır. Böyüklərdən fərqli olaraq, uşaqların bədən quruluşu daim dəyişdiyi üçün diaqnoz qoyularkən xüsusi persentil (faiz) cədvəllərindən istifadə olunur.
Uşaqlarda piylənmənin səbəbləri
Piylənmə tək bir səbəbdən deyil, bir neçə faktorun birləşməsindən yaranır:
Qeyri-sağlam qidalanma: Yüksək kalorili, şəkərli və yağlı qidaların (fast-food, qazlı içkilər, şirniyyatlar) həddindən artıq istehlakı.
Hərəkətsiz həyat tərzi: Planşet, telefon və televizor qarşısında keçirilən uzun saatlar uşaqların enerji xərcləməsinin qarşısını alır.
Genetik faktorlar: Ailədə piylənmədən əziyyət çəkən fərdlərin olması uşağın da bu problemə meyilli olmasına səbəb ola bilər.
Psixoloji amillər: Stress, darıxma və ya ailə daxili problemlər bəzi uşaqlarda “emosional yeməyə” səbəb olur.
Yuxu rejiminin pozulması: Az yuxu hormonal balansı pozaraq iştahanın artmasına gətirib çıxarır.
Uşaqlarda piylənmə və onun fəsadları: Sağlamlıq riskliəri
Piylənmə uşağın bədənindəki demək olar ki, hər bir orqan sisteminə mənfi təsir göstərir. Gəlin bu fəsadları daha yaxından araşdıraq.
1. Tip 2 Şəkərli Diabet
Əvvəllər yalnız yaşlılarda görünən Tip 2 diabet, artıq piylənmədən əziyyət çəkən uşaqlarda tez-tez rast gəlinir. Artıq çəki insulin müqavimətinə səbəb olur ki, bu da qanda şəkərin səviyyəsinin yüksəlməsi ilə nəticələnir.
2. Ürək-Damar Xəstəlikləri
Uşaqlarda yüksək xolesterin və yüksək arterial təzyiq (hipertoniya) birbaşa artıq çəki ilə bağlıdır. Bu hal damarların erkən yaşda sərtləşməsinə və gələcəkdə infarkt riskinin artmasına yol açır.
3. Sümük və Oynaqlarda Problemlər
Artıq çəki inkişaf etməkdə olan sümüklərə həddindən artıq yük salır. Bu, uşaqlarda diz ağrıları, ayaqların əyilməsi (O-vari və ya X-vari ayaqlar) və bud sümüyü problemlərinə səbəb ola bilər.
4. Qaraciyər Piylənməsi
Alkoqol qəbul etməyən uşaqlarda belə qaraciyərin piy distrofiyası (NAFLD) müşahidə oluna bilər. Bu vəziyyət müalicə olunmazsa, qaraciyər çapıqlaşmasına (sirroz) qədər irəliləyə bilər.
5. Yuxu Apnesi
Piylənmə uşağın tənəffüs yollarının ətrafında piy toplanmasına səbəb olur. Bu da yuxu zamanı nəfəsin qısa müddətli kəsilməsinə (apne), uşağın xoruldamasına və gün ərzində yorğun olmasına gətirib çıxarır.
Uşaqlarda piylənmə boy artımına təsir edirmi?
Uşaqlarda piylənmə və boy artımı arasındakı əlaqə olduqca mürəkkəbdir. Bir çox valideyn elə düşünür ki, uşaq nə qədər çox yeyərsə, bir o qədər sürətlə boy atar. Lakin tibbi faktlar göstərir ki, artıq çəki boy inkişafı prosesində həm müsbət (müvəqqəti), həm də ciddi mənfi təsirlərə malikdir.
Budur, uşaqlarda piylənmənin boy artımına təsirləri barədə bilməli olduğunuz vacib məqamlar:
1. Erkən boy atma, lakin erkən dayanma
Piylənmədən əziyyət çəkən uşaqlar çox vaxt həmyaşıdlarından daha hündür görünürlər. Bunun səbəbi bədəndəki artıq piy toxumasının hormonal balansa təsir etməsidir.
Artıq piy toxuması böyümə faktorlarını stimullaşdıraraq uşağın boyunun erkən yaşlarda sürətlə uzanmasına səbəb olur. Lakin bu, “aldadıcı” bir üstünlükdür.
2. Sümük yaşının ötüb keçməsi
Piylənmə sümüklərin yetişmə prosesini sürətləndirir. Tibbi dildə buna “sümük yaşının irəlidə olması” deyilir. Sümüklərin uclarında yerləşən və boy artımını təmin edən “böyümə zonaları” (epifiz lövhələri) artıq çəki və hormonal təsirlər səbəbindən vaxtından əvvəl qapanır.
3. Erkən cinsi yetkinlik (Puberta)
Piy toxuması leptin hormonu istehsal edir ki, bu da beyinə cinsi inkişafı başlatmaq üçün siqnal göndərir. Xüsusilə qız uşaqlarında piylənmə erkən cinsi yetkinliyə yol açır.
Erkən yetkinlik isə boy artımının normaldan daha tez dayanması ilə nəticələnir. Nəticədə, uşaq yaşda həmyaşıdlarından hündür olsa da, böyüklükdə onların boyundan qısa qala bilər.
4. Böyümə hormonuna təsir
Maraqlıdır ki, piylənmə olan uşaqlarda qanda Böyümə Hormonunun (GH) səviyyəsi adətən daha aşağı olur. Bədən bu çatışmazlığı digər böyümə faktorları ilə kompensasiya etməyə çalışsa da, uzunmüddətli perspektivdə bu disbalans boy potensialının tam istifadə edilməsinə mane ola bilər.
Psixoloji və Sosial Fəsadlar
Uşaqlarda piylənmə və onun fəsadları yalnız fiziki sağlamlıqla bitmir. Bu uşaqlar çox vaxt cəmiyyətdə və məktəbdə çətinliklərlə üzləşirlər:
Aşağı özünəinam: Uşaq öz bədənindən narazı qaldığı üçün sosial mühitlərdən uzaqlaşır.
Bullinq (Zoraçılıq): Həmyaşıdları tərəfindən lağa qoyulma depressiya və təşviş pozuntusuna yol açır.
Akademik göstəricilərin düşməsi: Psixoloji narahatlıq və yuxusuzluq dərslərə konsentrasiyanı azaldır.
Valideynlər nə etməlidir? Piylənmə ilə mübarizə yolları
Uşağınızda artıq çəki problemi varsa, bu, bütün ailənin həyat tərzini dəyişməsi üçün bir işarədir.
Sağlam qidalanma vərdişləri yaradın
Səhər yeməyini qaçırmayın: Səhər yeməyi yeyən uşaqlar gün ərzində daha az acırlar.
Porsiyaları kiçildin: Daha kiçik boşqablardan istifadə edin.
Ev yeməklərinə üstünlük verin: Yarımfabrikatlardan və hazır souslardan qaçın.
Su istehlakını artırın: Şirələri və qazlı içkiləri təmiz su ilə əvəz edin.
Fiziki aktivliyi artırın
Uşaq hər gün ən azı 60 dəqiqə fiziki aktiv olmalıdır. Bu, mütləq ağır idman demək deyil; parkda qaçmaq, velosiped sürmək və ya rəqs etmək də effektivdir.
Ekran zamanını məhdudlaşdırın
Televizor və telefon qarşısında keçirilən vaxtı gündə maksimum 1-2 saatla məhdudlaşdırın. Yemək zamanı ekranın söndürülməsi uşağın doyma hissini daha yaxşı anlamasına kömək edir.
Uşaqlarda piylənmə haqqında tez-tez verilən suallar
1. Uşağımın artıq çəkili olduğunu necə anlaya bilərəm?
Uşağın sadəcə xarici görünüşünə baxaraq qərar vermək doğru deyil. Həkimlər uşağın boyunu və çəkisini ölçərək Uşaqlarda Bədən Kütlə İndeksi (BKİ) hesablayır və yaş qrupuna uyğun faiz (persentil) cədvəli ilə müqayisə edirlər. Əgər göstərici 95-ci persentildən yuxarıdırsa, bu piylənmə hesab olunur.
2. Uşaqlarda piylənmə genetikdirmi?
Genetika mühüm rol oynayır, lakin bu, hökm deyil. Əgər ailədə piylənmə varsa, bu, uşağın meylli olduğunu göstərir, lakin düzgün qidalanma və aktiv həyat tərzi ilə bu riskin qarşısını almaq olar. Çox vaxt ailənin “genetikası” deyil, “mətbəx vərdişləri” piylənməyə səbəb olur.
3. Uşağı pəhrizə yönəltmək düzgündürmü?
Uşaqlar üçün “sərt pəhriz” tövsiyə edilmir, çünki onların böyüməsi üçün lazımi qidalara ehtiyacı var. Məqsəd çəki itirməkdən ziyadə, sağlam qidalanma vərdişləri aşılamaq və boy artdıqca çəkinin stabilləşməsini təmin etməkdir. Bu proses mütləq bir dietoloq və ya pediatr nəzarətində olmalıdır.
4. Uşaqlarda piylənmənin qarşısını almaq üçün ən yaxşı idman hansıdır?
Ən yaxşı idman uşağın zövq aldığı idmandır. Üzgüçülük, futbol, gimnastika və ya sadəcə aktiv gəzinti çox faydalıdır. Əsas odur ki, bu hərəkətlilik müntəzəm (həftədə ən azı 3-4 dəfə) olsun.
5. Artıq çəki uşağın boy artımına təsir edirmi?
Bəli, bəzi hallarda piylənmə erkən cinsi inkişafa səbəb ola bilər. Bu zaman boy artımı əvvəlcə sürətlənsə də, boy zonaları vaxtından tez bağlandığı üçün uşaq nəticədə qısaboylu qala bilər.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.