Son illərdə uşaqlar arasında piylənmə və hərəkətsizliyin artması ilə bərabər, uşaqlarda insulin dirənci problemi də gündəmin əsas mövzularından birinə çevrilib.
Əvvəllər yalnız böyüklərdə rast gəlinən bu metabolik vəziyyət, artıq məktəb yaşlı uşaqlarda və hətta daha kiçik yaş qruplarında da müşahidə olunur. Bəs, insulin dirənci tam olaraq nədir və niyə bu qədər təhlükəlidir?
Uşaqlarda insulin dirəncinin əsas səbəbləri
Uşaqlarda bu problemin yaranması adətən bir neçə faktorun birləşməsindən qaynaqlanır. Tibbi araşdırmalar göstərir ki, genetik meyillilik mühüm rol oynasa da, həyat tərzi ən həlledici faktordur.
Artıq Çəki və Piylənmə: Xüsusilə qarın nahiyəsində toplanan piylər insulin dirəncinin bir nömrəli tetikleyicisidir. Yağ toxuması bədəndə iltihabi proseslərə yol açaraq insulinin effektivliyini azaldır.
Yanlış Qidalanma Vərdişləri: Yüksək glisemik indeksli qidalar (şirniyyatlar, ağ un məmulatları, qazlı içkilər) qan şəkərini sürətlə yüksəldərək mədəaltı vəzini yorur.
Hərəkətsizlik (Sedentar Həyat): Müasir dövrün uşaqları vaxtlarının çoxunu ekran qarşısında keçirirlər. Fiziki aktivliyin azlığı əzələlərin qlükozanı istifadə etmə qabiliyyətini zəiflədir.
Yuxu Pozğunluğu: Keyfiyyətsiz və qeyri-müntəzəm yuxu uşaqlarda aclıq hormonlarını pozaraq metabolik balansın pozulmasına səbəb olur.
Uşaqlarda insulin dirəncinin əlamətləri: Nələrə diqqət etməli?
Uşaqlarda insulin dirənci bəzən heç bir kəskin ağrı ilə özünü büruzə vermir, lakin diqqətli valideynlər bəzi fiziki və davranış dəyişikliklərini müşahidə edə bilərlər:
Akantozis Nigrikans (Dəridə qaralmalar): Boyun arxası, qoltuq altı və dirsək büküşlərində dərinin tündləşməsi və qalınlaşması insulin dirəncinin ən xarakterik əlamətidir. Çox vaxt valideynlər bunu kir zənn edirlər, lakin bu, birbaşa daxili metabolik siqnaldır.
Daimi Aclıq və Şirniyyat İstəyi: Qanda insulin yüksək olduqda uşaq yeməkdən qısa müddət sonra yenidən acır və xüsusilə karbohidratlı qidalara meyil göstərir.
Yeməkdən Sonra Yuxululuq: Ağır bir nahardan sonra uşağın həddən artıq halsız olması metabolik stressin göstəricisi ola bilər.
Çəki Verməkdə Çətinlik: Uşaq az yeməyinə rəğmən çəki verə bilmir və ya sürətlə çəki almağa davam edir.
Diqqət Dağınıqlığı və Əsəbilik: Qan şəkərindəki dalğalanmalar uşağın emosional vəziyyətinə və dərslərinə birbaşa təsir edir.
Diaqnostika və müalicə yolları
Əgər övladınızda yuxarıdakı əlamətləri müşahidə edirsinizsə, mütləq bir uşaq endokrinoloquna müraciət etməlisiniz. Həkim adətən aşağıdakı laborator analizləri tələb edəcək:
Aclıq Qan Şəkəri və İnsulin Səviyyəsi: Bu iki göstəriciyə əsasən HOMA-IR indeksi hesablanır.
HbA1c (Üç aylıq şəkər): Son 3 aydakı orta şəkər səviyyəsini göstərir.
Lipid Paneli: Xolesterin və triqliserid səviyyələrinin ölçülməsi.
Müalicədə 3 Qızıl Qayda
Uşaqlarda insulin dirəncinin müalicəsi çox vaxt dərmanlardan daha çox həyat tərzinin dəyişdirilməsi üzərində qurulur.
Qeyd: İnsulin dirənci geri dönə bilən bir vəziyyətdir. Doğru yanaşma ilə uşağınızın gələcəkdə şəkərli diabet olmasının qarşısını 100% ala bilərsiniz.
Qidalanma Terapiyası: Bu, pəhriz deyil, düzgün yemək vərdişidir. Lifli qidalar (tərəvəzlər, paxlalılar) və tam taxıl məhsulları rasiona daxil edilməlidir. İşlənmiş şəkər tamamilə çıxarılmalıdır.
Fiziki Aktivlik: Gündəlik ən azı 45-60 dəqiqə aktiv hərəkət (qaçış, üzgüçülük, velosiped sürmək) əzələlərin insulinə həssaslığını artırır.
Psixoloji Dəstək: Çəki problemi olan uşaqlar çox vaxt özgüvən əskikliyi yaşayırlar. Valideynlər bu prosesdə uşağa təzyiq etməməli, bütün ailə olaraq sağlam qidalanmaya keçməlidirlər.
Uşaqlarda insulin dirənci haqqında tez-tez verilən suallar
Uşaqlarda insulin dirənci pəhrizlə keçərmi?
Bəli, çox hallarda keçir. Lakin bu “pəhriz” qısa müddətli bir məhdudiyyət deyil, ömür boyu davam edəcək sağlam qidalanma modeli olmalıdır. Şəkər və ağ unun azaldılması, tərəvəz və zülalın artırılması ilə bədən yenidən insulinə həssaslıq qazanır.
2. İnsulin dirənci olan uşaq mütləq dərman qəbul etməlidir?
Xeyr, hər uşağa dərman təyin olunmur. Əgər həyat tərzi dəyişiklikləri kifayət etmirsə və ya analiz nəticələri yüksək risk daşıyırsa, uşaq endokrinoloqu bəzi preparatlar (məsələn, Metformin tərkibli) təyin edə bilər. Lakin dərman yalnız dəstəkləyicidir, əsas iş qidalanma və hərəkətdir.
3. Boyundakı qaralmalar insulin dirəncinin əlamətidirmi?
Bəli, tibbi dildə “Acanthosis Nigricans” adlanan bu vəziyyət insulin dirəncinin ən güclü vizual siqnalıdır. Bu, dərinin təmizliyi ilə bağlı deyil, birbaşa qandakı yüksək insulin səviyyəsinin dəri hüceyrələrinə təsiridir.
4. İnsulin dirənci müalicə olunmazsa nə olar?
Müalicə olunmayan insulin dirənci zamanla Tip 2 diabetə çevrilir. Bundan əlavə, uşaqlıq dövründə yüksək təzyiq, qaraciyər yağlanması və gələcəkdə ürək xəstəlikləri riskini ciddi şəkildə artırır.
5. Arıq uşaqlarda insulin dirənci ola bilərmi?
Nadir olsa da, bəli. Genetik faktorlar və ya daxili orqanların yağlanması (məsələn, gizli piylənmə) səbəbindən normal çəkili uşaqlarda da insulin dirənci aşkarlana bilər. Xüsusilə hərəkətsiz həyat tərzi keçirən və həddən artıq şirniyyat tükətən arıq uşaqlar da risk altındadır.
Qeyd: Bu məqalədə verilən məlumatlar ümumi xarakter daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz.