Valideynlər üçün övladlarının sağlamlığı və inkişafı hər şeydən önəmlidir. Bu inkişafın ən bariz göstəricilərindən biri də çəki artımıdır.
Bəzi uşaqlar təbii olaraq arıq bədən quruluşuna malik olsalar da, bir çox valideyn “Uşağım arıqdır yoxsa bu normaldır?” sualı ilə üz-üzə qalır. Bu narahatlıq tamamilə başa düşüləndir. Bəs tibbi olaraq uşaqlarda çəki azlığı nə zaman bir problem hesab olunur?
“Arıq olmaq” (slimming) ilə “çəki azlığı” (underweight) fərqli anlayışlardır. Arıq olmaq uşağın genetik quruluşu, yüksək metabolizmi və ya aktiv həyat tərzi ilə əlaqəli normal bir vəziyyət ola bilər.
Əgər uşaq enerji dolu, sağlamdırsa və öz yaşına uyğun böyümə cədvəli üzrə stabil şəkildə inkişaf edirsə, onun arıq olması adətən narahatlıq üçün səbəb deyil.
Lakin “çəki azlığı” uşağın yaşına və boyuna görə gözlənilən çəkidən əhəmiyyətli dərəcədə az olması və ya böyümə cədvəllərində (persentil əyriləri) davamlı olaraq aşağı göstəricilərə sahib olması deməkdir.
Bu vəziyyət kifayət qədər kalori qəbul etməmək, qəbul edilən qidaları düzgün həzm edə bilməmək və ya altdakı tibbi problemlərlə əlaqədar ola bilər.
Uşaqlarda çəki azlığının səbəbləri
Uşaqlarda çəki azlığının bir çox potensial səbəbi var. Bu səbəbləri bir neçə əsas kateqoriyaya bölmək olar:
Qidalanma ilə bağlı səbəblər (Ən Çox Rast Gəlinən):
Kifayət qədər kalori qəbul etməmək: Bu, ən sadə səbəbdir. Uşaq gün ərzində yandırdığı enerjidən daha az kalori qəbul edirsə, çəki artımı ləngiyəcək və ya çəki itkisi baş verəcək.
“Seçici Yeyən” (Picky Eating): Xüsusilə körpəlikdən uşaqlıq dövrünə keçiddə (1-5 yaş) uşaqların qida seçməsi normal bir inkişaf mərhələsidir. Lakin bu vəziyyət həddindən artıq olarsa və uşaq yalnız bir neçə növ qida qəbul edərsə, bu, qida çatışmazlığına və çəki azlığına səbəb ola bilər.
Yanlış Qidalanma Vərdişləri: Yemək əvəzinə şirələr və ya şirin içkilər kimi “boş kalorilər” qəbul etmək uşağın toxluq hissini artırır, lakin lazımi qida maddələrini (zülal, yağ, vitaminlər) təmin etmir.
Tibbi səbəblər:
Həzm Sistemi Problemləri: Bəzi tibbi vəziyyətlər qidaların düzgün həzm olunmasına və ya mənimsənilməsinə (malabsorbsiya) mane ola bilər.
Çölyak Xəstəliyi: Qlütenə (buğda, arpa, çovdarda olan zülal) qarşı həssaslıq nəticəsində bağırsaqların zədələnməsi.
Kron Xəstəliyi və ya Xoralı Kolit: Bağırsağın iltihabi xəstəlikləri.
Qastroezofageal Reflü (QERD): Mədə turşusunun qida borusuna geri qayıtması, xüsusilə körpələrdə ağrı və qidalanmadan imtinaya səbəb ola bilər.
Endokrin və Metabolik Problemlər:
Hipertireoz (Tiroid Vəzinin Həddindən Artıq Fəaliyyəti): Metabolizmin kəskin sürətlənməsinə səbəb olur ki, bu da sürətli çəki itkisinə gətirib çıxarır.
Tip 1 Diabet (Diaqnoz Qoyulmamışsa): Bədən şəkəri enerji kimi istifadə edə bilmədikdə, sürətli çəki itkisi baş verə bilər.
Xroniki İnfeksiyalar və Xəstəliklər:
Parazitar infeksiyalar (qurd xəstəlikləri).
Xroniki böyrək və ya qaraciyər xəstəlikləri.
Anadangəlmə ürək qüsurları (bədənin enerji tələbatını artırır).
Qida Allergiyaları və Dözümsüzlükləri: Məsələn, süd zülalına qarşı allergiya və ya laktoza dözümsüzlüyü həzm problemlərinə və qidalanma çatışmazlığına səbəb ola bilər.
Psixoloji və davranış amilləri:
Stress və Narahatlıq: Ailədaxili problemlər, məktəb stresi və ya digər emosional gərginliklər uşağın iştahına mənfi təsir göstərə bilər.
Depressiya: Uşaqlarda da depressiya iştahsızlığa səbəb ola bilər.
Qidalanma Pozuntuları: Xüsusilə yeniyetmələrdə görülən anoreksiya nervoza və ya bulimiya ciddi çəki itkisinə səbəb olur və təcili tibbi müdaxilə tələb edir.
Uşaqlarda çəki azlığının əlamətləri və simptomları
Valideynlər təkcə tərəziyə deyil, həm də digər əlamətlərə diqqət yetirməlidirlər. Çəki azlığı olan uşaqda aşağıdakı simptomlar müşahidə edilə bilər:
Böyümənin Ləngiməsi: Uşağın boyu və çəkisi pediatrik böyümə cədvəllərində (persentil əyriləri) öz yaşıdlarından davamlı olaraq geri qalır.
Aşkar Fiziki Görünüş: Qabırğaların, kürək sümüklərinin və ya çanaq sümüklərinin dərinin altından aydın şəkildə görünməsi.
Enerji Azlığı və Yorğunluq: Uşaq oyun oynamağa həvəssizdir, tez yorulur, yuxulu görünür.
Zəif Konsentrasiya: Dərslərdə diqqətini cəmləməkdə çətinlik çəkir.
Tez-Tez Xəstələnmək: Zəifləmiş immun sistemi səbəbindən infeksiyalara daha həssas olur.
Dərinin Quru Olması, Saçların Zəifləməsi: Vitamin və mineral çatışmazlığının əlamətləri.
Gecikmiş Cinsi İnkişaf (Yeniyetmələrdə): Yetkinlik əlamətlərinin gecikməsi.
Müalicə və idarəetmə seçimləri
Uşaqlarda çəki azlığının müalicəsi tamamilə altdakı səbəbdən asılıdır. Məqsəd sadəcə çəki artırmaq deyil, sağlam çəki artımını təmin etmək və uşağın normal böyümə trayektoriyasına qayıtmasına kömək etməkdir.
Həyat tərzi dəyişiklikləri və qidalanma planı
Əksər hallarda müalicənin əsasını qidalanma planının yenidən qurulması təşkil edir.
Kalori Sıxlığını Artırmaq: Uşağın mədəsi kiçikdir, ona görə də az həcmdə çox kalori vermək vacibdir.
Sağlam Yağlar Əlavə Edin: Yeməklərə zeytun yağı, kərə yağı, avokado, üyüdülmüş qoz-fındıq (boğulma riskinə görə yaşa uyğun formada) əlavə edin.
Zülalı Artırın: Pendləri, yumurtanı, ət, balıq və paxlalıları rasiona daxil edin.
Tam Yağlı Süd Məhsulları: Əgər dözümsüzlük yoxdursa, yağsız süd əvəzinə tam yağlı süd, qatıq və pendir istifadə edin.
Qarışıq Qidalar: Məsələn, sıyığa (kaşa) kərə yağı və meyvə püresi əlavə etmək, şorbalara qaymaq və ya pendir qatmaq.
Nizamlı Yemək Və Rejim:
Gündə 3 əsas yemək və 2-3 ara yemək (qəlyanaltı) planlayın.
Yemək saatlarını sabit saxlayın.
Yeməkdən əvvəl çoxlu maye (xüsusilə şirə və ya şirin içkilər) verməkdən çəkinin, çünki bu, iştahı kəsir.
Stressiz Yemək Mühiti:
Uşağı yeməyə məcbur etməyin, qışqırmayın və ya cəzalandırmayın. Bu, qidalanma prosesini daha da çətinləşdirəcək.
Yemək vaxtlarını ailəvi, xoş bir hadisəyə çevirin.
Televizor və ya planşet kimi diqqət yayındıran vasitələri yemək masasından uzaq tutun.
Altdakı tibbi vəziyyətlərin müalicəsi
Əgər diaqnoz nəticəsində spesifik bir problem aşkarlanıbsa, müalicə həmin problemə yönəldiləcək:
Çölyak Xəstəliyi: Ömür boyu qlütensiz pəhriz təyin olunur.
Hipertireoz: Tiroid funksiyasını tənzimləyən dərmanlar təyin edilir.
İnfeksiyalar/Parazitlər: Antibiotik və ya antiparazitar dərmanlar təyin edilir.
Psixoloji Dəstək: Əgər səbəb stress, narahatlıq və ya qidalanma pozuntusudursa, mütləq uşaq psixoloqu və ya psixiatrın dəstəyi alınmalıdır.
Dərmanlar və qida əlavələri
Həkimlər dərman müalicəsinə yalnız zəruri hallarda müraciət edirlər.
Vitamin və Mineral Əlavələri: Qan testləri nəticəsində dəmir, sink, Vitamin D və ya B12 çatışmazlığı aşkar edilərsə, həkim bu əlavələri təyin edə bilər.
Yüksək Kalorili İçkilər: Pediatrik qidalanma üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi yüksək kalorili tibbi içkilər (formula) həkim məsləhəti ilə istifadə edilə bilər.
İştah Artırıcı Dərmanlar: Çox nadir hallarda və ciddi tibbi nəzarət altında istifadə olunur, çünki yan təsirləri ola bilər.
Müalicə olunmazsa mümkün fəsadlar və profilaktika
Uşaqlarda çəki azlığı sadəcə kosmetik bir problem deyil. Müalicə olunmadığı təqdirdə ciddi fəsadlara yol aça bilər:
Böyümənin Ləngiməsi (Boy Qısalığı): Uşaq öz genetik boy potensialına çata bilməyə bilər.
Zəifləmiş İmmun Sistemi: Davamlı infeksiyalar və xəstəliklər.
Sümük Problemləri: Kalsium və Vitamin D çatışmazlığı səbəbindən sümüklərin zəifləməsi (gələcəkdə osteoporoz riski).
Gecikmiş Pubertat (Cinsi İnkişaf): Bədənin yetkinlik dövrünə girməsi üçün müəyyən bir yağ kütləsinə ehtiyacı var.
Anemiya (Qan Azlığı): Yorğunluq və öyrənmə çətinliklərinə səbəb olur.
Profilaktika (Qarşısının Alınması): Profilaktikanın ən yaxşı yolu uşağın böyüməsini müntəzəm izləməkdir. Uşağınızı doğuşdan etibarən mütəmadi olaraq pediatr müayinələrinə aparın.
Həkim hər müayinədə onun boyunu və çəkisini ölçərək böyümə cədvəlində qeyd edəcək. Bu, hər hansı bir ləngiməni erkən mərhələdə aşkar etməyə imkan verir.
Tez-Tez verilən suallar
Uşaqlarda çəki artırmaq üçün ən yaxşı "super qidalar" hansılardır?
"Seçici yeyən" uşaqla necə davranmalı?
Uşağıma vitamin vermək onun çəkisini artıracaqmı?
Uşağımın çəkisi ilə bağlı nə zaman təcili həkimə müraciət etməliyəm?
Hörmətli oxucu, bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır və tibbi məsləhət əvəzi deyil. Uşağınızın sağlamlığı ilə bağlı hər hansı bir narahatlığınız üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.