Hər bir valideyn övladının sağlam böyüməsini və fiziki inkişafını diqqətlə izləyir. Xüsusilə qızlarda boy artımı mövzusu həm estetik, həm də bioloji sağlamlıq baxımından tez-tez suallar doğurur.
Qız uşaqlarının boyu nə vaxta qədər uzanır? Hansı qidalar boy artımına kömək edir? İdman boya necə təsir edir? Bu məqalədə müasir pediatriya və endokrinologiyanın qəbul etdiyi elmi faktlarla bu suallara aydınlıq gətirəcəyik.
Boy artımı nədir və necə baş verir?
Boy artımı sadəcə sümüklərin uzanması deyil, bədənin mürəkkəb hormonal sisteminin bir nəticəsidir.
İnsan orqanizmində boy artımını idarə edən əsas amil hipofiz vəzindən ifraz olunan boy hormonu (somatotrop hormon) və cinsi hormonlardır. Qızlarda bu proses oğlanlara nisbətən daha erkən başlayır və daha tez yekunlaşır.
Sümüklərin uclarında “epifiz lövhələri” adlanan böyümə zonaları mövcuddur. Uşaqlıq dövründə bu zonalar yumşaq qığırdaqdan ibarətdir və sümüyün uzununa böyüməsinə imkan verir. Cinsi yetkinlik dövrünün sonunda bu lövhələr sümükləşərək bağlanır və boy artımı dayanır.
Qızlarda boy artımının mərhələləri
Qızlarda boy artımı bir neçə kritik dövrə bölünür:
1. Körpəlik və Uşaqlıq Dövrü
Doğuşdan sonrakı ilk iki il boyun ən sürətlə artdığı dövrdür. Daha sonra, məktəb yaşlarına qədər artım sabitləşir (ildə orta hesabla 5-6 sm).
2. Pubertat (Cinsi Yetkinlik) Öncəsi Sıçrayış
Qızlarda boy artımının ən kəskin yüksəlişi adətən 10-12 yaş arasında, ilk aybaşı (menarxe) başlamazdan 1-2 il əvvəl baş verir. Bu dövrdə qızlar ildə 8-10 sm uzana bilərlər.
3. Aybaşı Sonrası Dövr
Cəmiyyətdə yayılan yanlış fikirlərdən biri budur ki, aybaşı başlayan kimi boy artımı dərhal dayanır. Əslində, ilk aybaşıdan sonra qızlarda boy artımı tam dayanmır, sadəcə sürəti əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Adətən, menstruasiya başladıqdan sonra qızlar daha 2-5 sm uzana bilirlər.
Boy artımına təsir edən əsas faktorlar
Qızınızın boyunun nə qədər olacağını müəyyən edən bir neçə fundament amil var:
Genetik Faktorlar
Boy uzunluğunun təxminən 60-80%-i genetikadan asılıdır. Əgər valideynlər uzundursa, uşağın da uzunboylu olma ehtimalı yüksəkdir. Lakin genetik potensialın tam reallaşması üçün digər xarici faktorlar (qidalanma, yuxu) mütləqdir.
Həkim qeydi: Övladınızın təxmini boyunu hesablamaq üçün “Hədəf Boy” düsturundan istifadə edə bilərsiniz:
Düzgün Qidalanma
Sümüklərin inkişafı üçün spesifik mikroelementlər tələb olunur:
Kalsium: Süd, qatıq və pendir sümük sıxlığını artırır.
D Vitamini: Kalsiumun sorulması üçün mütləqdir. Günəş işığı və balıq yağı əsas mənbələrdir.
Zülal: Ət, yumurta və paxlalılar hüceyrə inkişafı və əzələ toxuması üçün vacibdir.
Sink: Sink çatışmazlığı uşaqlarda boy inkişafının ləngiməsinə səbəb olan ən böyük amillərdən biridir.
Yuxu Rejimi
Boyümə hormonu ən çox gecə saatlarında, dərin yuxu fazasında (xüsusilə saat 22:00 ilə 02:00 arası) ifraz olunur. Yuxusuzluq bu hormonun səviyyəsini aşağı salaraq inkişafı ləngidir.
Fiziki Aktivlik
Basketbol, voleybol, üzgüçülük və turnikdə asılma kimi məşqlər sümüklərə düşən yükü tənzimləyir və boy artımını stimullaşdırır.
Ağırlıq qaldırma (poverliftinq) kimi idman növləri isə erkən yaşlarda məsləhət görülmür, çünki böyümə zonalarına həddindən artıq təzyiq göstərə bilər.
Boy artımını ləngidən tibbi problemlər
Bəzən qızlarda boy artımı genetik və ya qidalanma ilə deyil, gizli tibbi səbəblərlə ləngiyir:
Hormonal pozuntular: Hipotireoz (qalxanvari vəzinin zəif işləməsi) və ya boy hormonu çatışmazlığı.
Xroniki xəstəliklər: Çölyak (qlüten dözümsüzlüyü), böyrək xəstəlikləri və ya ürək qüsurları bədənin enerjisini inkişafa deyil, yaşamağa yönəltməsinə səbəb olur.
Psixoloji stress: Davamlı gərginlik kortizol hormonunu artırır ki, bu da boy hormonuna mane olur.
Tez-tez verilən suallar
1. Qızlarda boy artımı neçə yaşında dayanır?
Əksər qızlarda boy artımı 14-16 yaşları arasında, böyümə zonaları (epifiz lövhələri) bağlandıqda tamamlanır. Nadir hallarda bu proses 18 yaşa qədər davam edə bilər, lakin bu, fərdi bioloji saatdan asılıdır.
2. Boy artırmaq üçün dərmanlar və ya vitaminlər effektivdirmi?
Əgər uşaqda laboratoriya analizi ilə sübut olunmuş bir defisit (məsələn, D vitamini və ya Sink çatışmazlığı) yoxdursa, əlavə vitamin qəbulu boyu süni şəkildə uzatmaz. Hormonal müalicə isə yalnız uşaq endokrinoloqu tərəfindən ciddi göstəriş olduqda tətbiq edilə bilər.
3. İlk aybaşıdan sonra boy nə qədər uzanır?
Qızlar menstruasiya başladıqdan sonra orta hesabla 2 santimetrdən 5 santimetrə qədər uzana bilərlər. Əgər aybaşı çox erkən (məsələn, 9-10 yaşda) başlayıbsa, boyun qısa qalma riski yarana bilər, belə halda həkimə müraciət vacibdir.
4. Şəkərli qidalar boy artımına mane olurmu?
Bəli, həddindən artıq şəkər qəbulu insulin səviyyəsini qaldırır. Yüksək insulin isə boy hormonunun təsirini zəiflədə bilər. Həmçinin, şəkərli qidalar piylənməyə səbəb olur ki, bu da cinsi yetkinliyi tezləşdirərək böyümə zonalarının vaxtından əvvəl bağlanmasına gətirib çıxarır.
5. Duruş (postur) pozğunluğu boyu qısa göstərirmi?
Bəli, skolioz və ya kifoz (donqarlıq) onurğanın əyri görünməsinə və faktiki boyun bir neçə santimetr daha qısa qəbul edilməsinə səbəb olur. Düzgün duruş məşqləri və gimnastika boyu “artırmır”, lakin mövcud boy potensialını tam nümayiş etdirməyə kömək edir.
Bu məqalə məlumatlandırma xarakteri daşıyır. Sağlamlıq problemlərinizlə bağlı mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.