Uşağın böyümə və inkişaf dövrü həm fiziki, həm də psixoloji dəyişikliklərlə dolu bir prosesdir. Bu prosesin düzgün idarə olunmasında endokrin sistem, yəni hormonlar mühüm rol oynayır.
Bəzən valideynlər övladlarının boy artımının ləngiməsindən, həmyaşıdlarından geri qalmasından və ya cinsi inkişafın ləngiməsindən narahat olurlar. Bu kimi hallarda oğlan uşaqlarında hormonal müalicə gündəmə gələ bilər.
Hormonal müalicə dedikdə, yalnız çatışmayan hormonun bədənə xaricdən verilməsi deyil, həm də uşağın gələcək sağlamlığının və həyat keyfiyyətinin təmin edilməsi nəzərdə tutulur.
Oğlan uşaqlarında hormonal müalicə nə zaman olur?
Hormonal müalicə hər uşağa tətbiq edilən bir prosedur deyil. Bunun üçün konkret tibbi göstərişlər olmalıdır:
1. Boy qısalığı və böyümə hormonu çatışmazlığı
Əgər bir oğlan uşağı illik boy artımı normasından (adətən ildə 4-5 sm-dən az) geri qalırsa, bu, böyümə hormonu çatışmazlığının əlaməti ola bilər. Oğlan uşaqlarında hormonal müalicə sayəsində bu çatışmazlıq aradan qaldırılır və uşağın genetik potensialına uyğun boya çatması təmin edilir.
2. Gecikmiş Yetkinlik (Puberta Tarda)
Oğlanlarda yetkinlik dövrü adətən 9-14 yaşlar arasında başlayır. Əgər 14 yaşına çatmış bir oğlan uşağında ikincili cinsi əlamətlər (səsin qalınlaşması, tük örtüyünün yaranması, xaya həcminin artması) müşahidə edilmirsə, bu, gecikmiş yetkinlik hesab olunur.
Bu vəziyyət bəzən sadəcə konstitusional (irsi) inkişaf ləngiməsi olsa da, bəzən hormonal dəstək tələb edən ciddi bir patologiyadır.
3. Hipoqonadizm
Xayaların kifayət qədər testosteron istehsal edə bilməməsi vəziyyətidir. Bu, həm anadangəlmə, həm də sonradan qazanılmış ola bilər. Belə hallarda uşağın kişi tipli inkişafını təmin etmək üçün testosteron əvəzedici terapiya tətbiq olunur.
4. Piylənmə və Metabolik Problemlər
Artıq çəki uşaqlarda hormonal balansı pozaraq estrogen (qadın hormonu) səviyyəsinin artmasına və testosteronun nisbi azalmasına səbəb ola bilər. Bu da oğlan uşaqlarında süd vəzilərinin böyüməsinə (ginekomastiya) gətirib çıxarır.
Diaqnoz Prosesi: Müalicədən öncəki addımlar
Hormonal müalicəyə başlamazdan əvvəl uşaq endokrinoloqu tərəfindən geniş araşdırma aparılmalıdır. Proses adətən aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:
Fiziki Müayinə: Boy, çəki, bədən kütlə indeksi ölçülür və inkişaf qrafiki (persentil) üzərində qeyd edilir.
Sümük Yaşının Təyini: Sol əl-bilək nahiyəsinin rentgeni vasitəsilə uşağın sümüklərinin bioloji yaşı yoxlanılır. Sümük yaşı təqvim yaşından geri qalırsa, bu, inkişaf potensialının olduğunu göstərir.
Qan Analizləri: Qanda hormon səviyyələri (STH, TSH, Testosteron, LH, FSH) yoxlanılır. Bəzən “stimulyasiya testləri” adlanan xüsusi testlərlə hormon ehtiyatı ölçülür.
Görüntüləmə: Lazım gələrsə, hipofiz vəzini yoxlamaq üçün beyin MRT-si tələb oluna bilər.
Müalicə metodları və yanaşmalar
Müalicə tamamilə uşağın diaqnozuna uyğun fərdiləşdirilir.
Böyümə hormonu terapiyası
Bu müalicə adətən gündəlik inyeksiya (iynə) şəklində tətbiq edilir. Müasir qələm-iynələr sayəsində bu proses ağrısız və uşaq üçün travmasız keçir. Valideynlər bu iynələri ev şəraitində asanlıqla vura bilirlər.
Testosteron əvəzedici terapiya
Gecikmiş yetkinlik və ya hipoqonadizm halında tətbiq edilir. Bu müalicə uşağın əzələ kütləsinin artmasına, sümüklərinin bərkiməsinə və psixoloji özünəinamının artmasına kömək edir.
Vacib qeyd: Hormonal müalicə mütləq həkim nəzarəti altında aparılmalıdır. Dost-tanış tövsiyəsi və ya idman əlavələri şəklində qəbul edilən hormonlar uşağın inkişaf zonalarını vaxtından əvvəl qapada bilər və boy artımını tamamilə dayandıra bilər.
Tez-tez verilən suallar
1. Oğlan uşaqlarında hormonal müalicə yan təsirlərə səbəb olurmu?
Həkim tərəfindən təyin edilmiş dozalarda aparılan müalicə adətən təhlükəsizdir. Lakin nadir hallarda inyeksiya yerində qızartı, oynaq ağrıları və ya şəkər mübadiləsində müvəqqəti dəyişikliklər ola bilər. Buna görə də müalicə dövründə mütəmadi olaraq analizlər verilməlidir.
2. Hormonal müalicə uşağın gələcəkdə övlad sahibi olmasına təsir edərmi?
Düzgün diaqnozla aparılan müalicə, əksinə, uşağın cinsi inkişafını normallaşdıraraq gələcəkdə reproduktiv sağlamlığını qoruyur. Lakin nəzarətsiz istifadə edilən bəzi hormonlar (məsələn, bəzi steroidlər) sperma istehsalına mənfi təsir edə bilər.
3. Müalicəyə neçə yaşında başlamaq daha effektivdir?
Böyümə hormonu çatışmazlığı üçün nə qədər erkən (adətən 5-6 yaşlardan etibarən) başlanılsa, nəticə bir o qədər uğurlu olar. Yetkinlik dövrünün sonuna yaxın, yəni inkişaf zonaları bağlandıqdan sonra müalicə effektivliyini itirir.
4. Hormon iynələri uşaqda aqressiya yaradırmı?
Cinsi inkişafı dəstəkləyən müalicələr zamanı uşağın emosional vəziyyətində təbii yetkinlik dövrünə xas olan bəzi dəyişikliklər (əhval dəyişkənliyi) ola bilər. Bu, “aqressiya” deyil, bədənin yeni hormonal balansa uyğunlaşmasıdır.
5. Müalicə nə qədər davam edir?
Bu, uşağın ehtiyacına görə dəyişir. Bəzi uşaqlarda cəmi 6 ay və ya 1 illik “təkanverici” müalicə kifayət edir, digərlərində isə inkişaf zonaları bağlananadək bir neçə il davam edə bilər.
Bu məqalə məlumatlandırma xarakteri daşıyır. Sağlamlıq problemlərinizlə bağlı mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.