Uşağınızın böyümə prosesi hər bir valideyn üçün qürurverici bir səyahətdir. Lakin bəzən bu inkişaf gözləniləndən daha sürətli baş verir.
Tibbi dildə “preatoks yetkinlik” adlanan erkən cinsi inkişaf, uşağın orqanizminin yetkinlik dövrünə vaxtından əvvəl daxil olmasıdır. Bu vəziyyət həm fiziki, həm də psixoloji baxımdan uşaq və ailə üçün çətinliklər yarada bilər.
Erkən cinsi inkişaf nədir?
Normal inkişaf prosesində yetkinlik dövrü qızlarda adətən 8-13 yaş, oğlanlarda isə 9-14 yaş arasında başlayır. Əgər cinsi inkişaf əlamətləri qızlarda 8 yaşından, oğlanlarda isə 9 yaşından əvvəl müşahidə olunarsa, bu, erkən cinsi inkişaf hesab olunur.
Bu proses beyindəki hipotalamus və hipofiz vəzilərinin hormon istehsalını vaxtından əvvəl aktivləşdirməsi nəticəsində baş verir. Bu vəzilər yumurtalıqlara (qızlarda) və ya xayalara (oğlanlarda) cinsiyyət hormonları (estrogen və testosteron) istehsal etmək siqnalını göndərir.
Erkən Cinsi İnkişafın Növləri
Həkimlər bu vəziyyəti iki əsas qrupa bölürlər:
Mərkəzi Erkən Cinsi İnkişaf: Bu, ən çox rast gəlinən növdür. Beynin vaxtından əvvəl gonadotropin hormonlarını ifraz etməsi ilə başlayır. Əksər hallarda altında ciddi bir xəstəlik yatmır (xüsusilə qızlarda), lakin bəzən beyin strukturlarındakı anomaliyalar buna səbəb ola bilər.
Periferik Erkən Cinsi İnkişaf: Bu növ beyindən asılı olmayaraq, birbaşa yumurtalıqlar, xayalar və ya böyrəküstü vəzilərdəki problemlər (məsələn, kistalar və ya şişlər) nəticəsində yaranan hormon artımı ilə bağlıdır.
Erkən cinsi inkişafın əlamətləri
Valideynlər üçün ilk siqnalları tanımaq vacibdir. Qızlar və oğlanlar üçün əlamətlər fərqli ola bilər:
Qızlarda:
Döş vəzilərinin böyüməsi (adətən ilk əlamətdir).
Qasıq və qoltuqaltı nahiyədə tüklənmə.
Boyun qəfil və sürətli artması.
Aybaşı qanamasının (menstruasiya) başlaması.
Bədən qoxusunun dəyişməsi (tər qoxusunun böyüklərdəki kimi olması).
Üzdə sızanaqların yaranması.
Oğlanlarda:
Xayaların və cinsiyyət üzvünün böyüməsi.
Qoltuqaltı və qasıq nahiyəsində tüklənmə.
Səsin kobudlaşması və qalınlaşması.
Əzələ kütləsinin artması.
Üzdə (bığ və saqqal nahiyəsində) tüklənmə.
Erkən Cinsi İnkişafın Səbəbləri
Niyə bəzi uşaqlar digərlərindən daha tez yetkinlik dövrünə girirlər? Bu sualın cavabı kompleksdir.
Genetik Faktorlar: Əgər valideynlərdən biri və ya hər ikisi yetkinliyə tez addım atıbsa, uşaqda da bu ehtimal yüksəkdir.
Cinsiyyət: Statistikaya görə, qızlarda erkən cinsi inkişaf oğlanlara nisbətən 5-10 dəfə daha çox rast gəlinir.
Çəki və Qidalanma: Artıq çəki və piylənmə, xüsusilə qızlarda hormon balansına təsir edərək yetkinliyi tezləşdirə bilər.
Ətraf Mühit və Kimyəvi Maddələr: Kosmetik vasitələrdə, plastik qablarda olan bəzi maddələrin (endokrin pozucular) hormonları təqlid etdiyi düşünülür.
Tibbi Problemlər: Nadir hallarda beyin şişləri, travmalar, radiasiya müalicəsi və ya genetik sindromlar (məsələn, McCune-Albright sindromu) səbəb ola bilər.
Diaqnoz Necə Qoyulur?
Əgər şübhəniz varsa, ilk addım bir uşaq endokrinoloquna müraciət etməkdir.
Diaqnoz prosesi aşağıdakıları əhatə edir:
Fiziki Müayinə: Həkim uşağın fiziki inkişafını (döş böyüməsi, tüklənmə dərəcəsi) qiymətləndirir.
Hormon Analizləri: Qanda LH, FSH, estrogen və ya testosteron səviyyələri yoxlanılır.
Sümük Yaşının Təyini: Əl və biləyin rentgen şəkli çəkilir. Əgər uşağın sümük yaşı təqvim yaşından xeyli irəlidədirsə, bu, inkişafın sürətli getdiyini göstərir.
Ultrasəs Müayinəsi (USM): Qızlarda uşaqlıq və yumurtalıqların vəziyyəti yoxlanılır.
MRT: Mərkəzi səbəbləri istisna etmək üçün beynin görüntülənməsi tələb oluna bilər.
Erkən cinsi inkişaf müaliəcsi
Erkən cinsi inkişaf müalicə oluna bilən bir vəziyyətdir. Müalicənin əsas məqsədi yetkinlik prosesini dayandırmaq və uşağın normal yaşda yetkinliyə çatmasını təmin etməkdir.
Niyə müalicə vacibdir?
Boy Qısalığının Qarşısını Almaq: Tez başlayan yetkinlik sümüklərin böyümə zonalarının vaxtından əvvəl bağlanmasına səbəb olur. Bu uşaqlar həmyaşıdlarından əvvəl boy atsa da, nəticədə boyları qısa qalır.
Psixoloji Dəstək: Fiziki olaraq böyük görünən, lakin emosional olaraq hələ uşaq olan şəxslər sosial mühitdə (məktəbdə) özlərini narahat hiss edə bilərlər.
Müalicə metodları:
Ən geniş yayılmış metod GnRH analoqları adlanan inyeksiya (iynə) müalicəsidir. Bu dərmanlar beyindəki siqnalları müvəqqəti olaraq bloklayaraq hormon istehsalını dayandırır. Müalicə dayandırıldıqdan sonra uşağın normal inkişafı davam edir.
Valideynlərə tövsiyələr
Uşağınız bu prosesi keçirsə, ona qarşı anlayışlı olun:
Düzgün izah edin: Bədənindəki dəyişikliklərin normal olduğunu, sadəcə bir az tez başladığını sakit dildə başa salın.
Müqayisə etməyin: Onu həmyaşıdları ilə müqayisə edərək utandırmayın.
Qidalanmaya diqqət edin: Sağlam çəkinin qorunması müalicənin effektivliyini artırır.
Tez-tez verilən suallar
1. Qız uşaqlarında erkən cinsi inkişaf boyun qısa qalmasına səbəb olurmu?
Bəli, müalicə edilmədikdə hormonlar sümük uclarının tez qapanmasına səbəb olur. Bu da uşağın potensial boyuna çatmamasına və yetkin yaşda boyun qısa qalmasına gətirib çıxarır.
2. Erkən cinsi inkişafın qarşısını almaq üçün hansı qidalardan qaçmalıyıq?
Xüsusi bir “sehrli” pəhriz olmasa da, işlənmiş qidalardan, həddindən artıq şəkərdən və tərkibində hormon qatqısı ehtimalı olan məhsullardan uzaq durmaq məsləhətdir. Piylənmənin qarşısını almaq ən yaxşı profilaktikadır.
3. Müalicə üçün istifadə olunan iynələr gələcəkdə sonsuzluq yaradırmı?
Xeyr, tibbi araşdırmalar göstərir ki, GnRH analoqları ilə aparılan müalicə dayandırıldıqdan sonra hormonal sistem tam bərpa olunur və gələcəkdə uşaq sahibi olmağa mənfi təsir göstərmir.
4. Hər tüklənmə erkən cinsi inkişaf əlamətidirmi?
Həmişə yox. Bəzən uşaqlarda “izolə olunmuş adrenarxiya” (yalnız tüklənmə) müşahidə olunur ki, bu da digər cinsi əlamətlər yoxdursa, ciddi problem sayılmaya bilər. Lakin bunu mütləq həkim təsdiqləməlidir.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.