Qız uşaqlarında ilk aybaşı, yeniyetməlik dövrünün ən vacib mərhələlərindən biridir və həm qızlar, həm də valideyenlər üçün çox sual doğuran bir mövzudur.
Menstruasiya və ya adetin başlaması, qız uşağının reproduktiv sisteminin yetkinləşməsinin təbii bir hissəsidir. Bu proses adətən 8-16 yaş arasında baş verir və hər qızda fərqli zamanda ola bilər.
İlk aybaşı, tibbi ədəbiyyatda “menarx” adlanır və qızın artıq hamilə qala biləcək yaşa çatdığını göstərir. Ancaq bu, fiziki yetkinlik demək olsa da, emosional və psixi hazırlıq üçün daha çox vaxta ehtiyac ola bilər. Bu səbəbdən valideyenlərin qızlarını bu dəyişikliklərə düzgün şəkildə hazırlaması çox vacibdir.
Qız uşaqlarında ilk aybaşı nə vaxt başlayır?
Qız uşaqlarında ilk aybaşının başlama vaxtı bir çox amilə görə dəyişir. Orta hesabla, əksər qızlarda ilk menstruasiya 11-14 yaş arasında başlayır. Ancaq bu, 8 yaşda erkən, 16 yaşda isə gec başlaya bilər və bunların hər ikisi də normal hesab edilir.
İlk aybaşının başlama vaxtına təsir edən amillər:
Genetik Amillər: Ananın ilk aybaşı nə vaxt başlayıbsa, qızında da təxminən həmin yaşlarda başlaya bilər. Ailə tarixi ən güclü göstəricilərdən biridir.
Bədən Çəkisi və Qidalanma: Sağlam çəkiyə malik qızlarda ilk aybaşı daha tez başlaya bilər. Çox arıq və ya artıq çəkili olan qızlarda isə gecikmə müşahidə oluna bilər.
Fiziki Aktivlik: Peşəkar idmanla məşğul olan qızlarda ilk aybaşı bir qədər gec başlaya bilər.
Ümumi Sağlamlıq: Xroniki xəstəlikləri olan uşaqlarda ilk menstruasiya gecikə bilər.
Etnik və Coğrafi Amillər: Müxtəlif etnik qruplarda və coğrafi bölgələrdə ilk aybaşının orta yaşı fərqli ola bilər.
İlk aybaşıdan əvvəl görünən əlamətlər
Qız uşaqlarında ilk aybaşı birdən-birə başlamır. Adətən bir neçə il əvvəldən yeniyetməlik əlamətləri özünü göstərməyə başlayır. Bu əlamətləri tanımaq, həm qızı, həm də valideyni hazırlaya bilər.
Döş Toxumalarının İnkişafı: İlk aybaşıdan təxminən 2-3 il əvvəl döşlərdə böyümə başlayır. Bu, adətən ilk fiziki əlamətdir və “telarx” adlanır.
Bədən Tükləri: Qoltuq altında və qasıq bölgəsində tüklərin çıxması (pubarx) ilk aybaşıdan 6 ay və ya 1-2 il əvvəl baş verir.
Boy Artımı: Yeniyetməlik dövrünün böyümə sıçrayışı zamanı qızlar ildə 7-8 santimetr uzana bilərlər. İlk aybaşı adətən bu sıçrayışın zirvəsindən sonra baş verir.
Bədən Quruluşunda Dəyişikliklər: Omba və bud nahiyəsində piy yığılması, bədənin daha qadın formalı görünməsi.
Vaginal Axıntı: İlk aybaşıdan 6-12 ay əvvəl ağ və ya şəffaf rəngli, qoxusuz vaginal axıntı normal haldır. Bu, orqanizmin hormon dəyişikliklərinə reaksiyasıdır.
Dəri və Saç Dəyişiklikləri: Yağlı dəri, sızanaqlar (akne) və yağlı saç hormonal dəyişiklərin göstəricisidir.
Emosional Dəyişikliklər: Əhval-ruhiyyə dəyişkənliyi, həssaslıq artması və qəzəblilik hormonal dəyişikliklərin nəticəsidir.
İlk aybaşı necə olur?
İlk menstruasiya tsikli adətən nizamsız olur və bu tamamilə normaldır. İlk bir neçə il ərzində tsikl öz ritmini tapa bilər.
Qanaxmanın Xarakteri: İlk aybaşıda qanaxma yüngül və ya orta intensivlikdə ola bilər. Rəng tünd qırmızı, qəhvəyi və ya açıq çəhrayı ola bilər.
Müddət: İlk menstruasiya 2-7 gün davam edə bilər. İlk tsikllərdə müddət daha qısa və ya daha uzun ola bilər.
Nizamsızlıq: İlk 1-2 il ərzində tsikllər arasında 21-45 gün ola bilər. Bədən öz hormonal balansını tənzimlədikcə tsikl daha nizamlı hala gələcək.
Ağrı: Bəzi qızlar yüngül qarın və ya bel ağrısı hiss edə bilərlər. Şiddətli ağrı normal deyil və həkimə müraciət tələb edir.
Qız uşaqlarını ilk aybaşıya necə hazırlamaq olar?
Valideyenlər, xüsusilə analar, qızlarını bu dəyişikliyə emosional və praktiki cəhətdən hazırlamalıdırlar.
Erkən Danışıqlar: İlk aybaşı başlamazdan əvvəl, qız 8-10 yaşlarında ikən bu mövzunu açıq şəkildə müzakirə etməyə başlayın. Menstruasiyanın normal və sağlam bir proses olduğunu izah edin.
Təhsil: Reproductiv sistemin necə işlədiyini, menstrual tsikl haqqında sadə və yaşına uyğun məlumat verin. Kitablar və ya etibar edilən internet resursları kömək edə bilər.
Higiyena Məhsulları: Qıza ped, tampon və ya menstrual kasanın istifadəsini göstərin. Müxtəlif seçimləri və hansı halda hansını istifadə edəcəyini izah edin.
Təcili Vəziyyət Planı: Məktəbdə və ya evdən kənarda ilk aybaşı başlarsa nə etməli olduğunu izah edin. Çantasında ehtiyat higiyena məhsulları saxlamağı tövsiyə edin.
Emosional Dəstək: Qıza bu dəyişikliklərin normal olduğunu və utanmalı heç bir şey olmadığını anladın. Suallarını cavablandırmağa hazır olun.
Qeydiyyat Təqvimi: İlk menstruasiya başlayandan sonra tsikli izləməyi öyrədin. Bu, gələcəkdə nizamsızlıqları aşkar etməyə kömək edəcək.
Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?
Əksər hallarda ilk aybaşı normal keçir və tibbi müdaxilə tələb etmir. Ancaq bəzi hallarda pediatr, ginekoloq və ya endokrinoloq ilə məsləhətləşmək zəruridir:
Erkən Yetkinlik: 8 yaşdan əvvəl döş böyüməsi, bədən tükləri və ya menstruasiya başlayırsa
Gecikmiş Yetkinlik: 14 yaşda hələ heç bir yeniyetməlik əlaməti görünmürsə və ya 16 yaşda hələ ilk aybaşı başlamamışsa
Həddindən Artıq Qanaxma: Hər saatda ped dəyişmək lazım gəlirsə və ya 10 gündən çox qanaxma davam edirsə
Şiddətli Ağrı: Normal həyatı pozan, məktəbə getməyə mane olan ağrılar
Uzun Müddətli Nizamsızlıq: İlk aybaşıdan 2-3 il keçsə də, tsikllərdə hələ də ciddi nizamsızlıq varsa
Digər Simptomlar: Şiddətli başgicəllənmə, huşun itirilməsi, qusma, hərarət və ya qeyri-adi axıntı
Emosional Problemlər: Menstruasiya ilə bağlı şiddətli depressiya, narahatlıq və ya sosial çəkilmə
Unutmayın ki, ilk aybaşı təbii bir prosesdir və valideyenlər bu barədə açıq danışmaqdan çəkinməməlidirlər. Düzgün məlumat və dəstək qızınıza bu dəyişikliyi asanlıqla qəbul etməyə kömək edəcək.
Tez-tez verilən suallar
1. Qız uşaqlarında ilk aybaşı neçə yaşında başlayır normalda?
2. İlk aybaşıdan neçə il əvvəl ağ axıntı başlayır və bu normaldırmı?
3. İlk aybaşıda ağrı ola bilərmi və nə etmək lazımdır?
4. İlk aybaşıdan sonra neçə gün qanaxma davam edir və nə qədər qan gəlməlidir?
Valideyenlər, xüsusilə analar, qızlarını bu prosesə erkən mərhələdən hazırlamalı, açıq və dəstəkləyici danışıqlar aparmalıdırlar. İlk menstruasiya zamanı nizamsızlıq, yüngül ağrı və qanaxmanın müxtəlif intensivlikdə olması normaldır. Ancaq şiddətli ağrı, həddindən artıq qanaxma və ya uzun müddətli nizamsızlıq hallarında mütləq həkimə müraciət edilməlidir.
Qeyd: Bu məqalə yalnız maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir.