Yetkinlik dövrü əlamətləri nələrdir?

Yetkinlik dövrü və ya pubertatlıq hər bir uşağın həyatında mühüm mərhələdir. Bu dövrdə uşaq orqanizmi ciddi fiziki, hormonal və emosional dəyişikliklərə məruz qalır. Bir çox valideyn və yeniyetmə özünü sual verir: yetkinlik dövrünün əlamətləri nələrdir?

Yetkinlik dövrü adətən qızlarda 8-13 yaş, oğlanlarda isə 9-14 yaş aralığında başlayır. Bu dövrdə bədəndə hormonların ifrazı artır və uşaq orqanizmi yavaş-yavaş yetkin orqanizmə çevrilir. Hər bir uşaqda bu proses fərqli sürətlə gedə bilər və bu tamamilə normaldır.

Yetkinlik dövrü nədir və nə vaxt başlayır?

Yetkinlik dövrü uşaq orqanizminin cinsi yetkinliyə çatması prosesidir. Bu dövrdə hipofiz vəzi və hipotalamus beyin sahələri fəallaşır və cinsi hormonların istehsalı artır. Qızlarda estrogen, oğlanlarda isə testosteron hormonu əsas rol oynayır.

Bu proses adətən bir neçə il davam edir və mərhələli şəkildə baş verir. İlk əlamətlərdən tam cinsi yetkinliyə qədər olan müddət 2-5 il çəkə bilər. Genetika, qidalanma, ümumi sağlamlıq vəziyyəti və hətta coğrafi mövqe yetkinlik dövrünün başlama vaxtına təsir göstərə bilər.

Qızlarda yetkinlik dövrünün əlamətləri

Erkən əlamətlər (8-11 yaş)

Qızlarda yetkinlik dövrünün ilk əlaməti adətən döş toxumasının inkişafıdır. Bu prosesə telarx deyilir və döş nahiyəsində kiçik, həssas bir şişkinlik kimi başlayır. Bəzi qızlarda bir döş digərindən əvvəl böyüməyə başlaya bilər və bu normaldır.

Bundan əlavə, qoltuq və qasıq nahiyəsində tüklərin çıxması başlayır. Bu proses pubarx adlanır və adətən döş inkişafından 6-12 ay sonra başlayır. İlk zamanlar tüklər açıq rəngli və nazik olur, sonralar isə qaralır və qalınlaşır.

Orta mərhələ əlamətləri (10-13 yaş)

Bu mərhələdə boy artımında kəskin sürətlənmə müşahidə olunur. Qızlar ildə orta hesabla 8-10 sm hündürləşə bilərlər. Bədən forması dəyişməyə başlayır – omba nahiyəsi genişlənir, bel əmələ gəlir və qadın bədən quruluşu formalaşır.

Dəri və saçlar yağlı hala gələ bilər, bu da sızanaqların (akne) əmələ gəlməsinə səbəb ola bilər. Tər ifrazı artır və bədən qoxusu dəyişir. Bu dövrdə gigiyenaya daha çox diqqət yetirmək vacibdir.

Mühüm mərhələ: İlk menstruasiya

İlk menstruasiya və ya menarx qızlarda yetkinlik dövrünün ən əhəmiyyətli əlamətlərindən biridir. Bu adətən yetkinlik dövrünün başlamasından 2-3 il sonra, orta hesabla 12-13 yaşlarında baş verir. İlk menstruasiyalar nizamsız ola bilər və bu tamamilə normaldır. Orqanizmin hormonal balansı tam qurulması üçün 1-2 il lazım ola bilər.

Oğlanlarda yetkinlik dövrünün əlamətləri

Erkən əlamətlər (9-14 yaş)

Oğlanlarda yetkinlik dövrünün ilk əlaməti adətən testislərin (xayaların) böyüməsidir. Bu prosesdən sonra skrotum (xaya kisəsi) böyüyür və rəngi tündləşir. Penis də tədricən böyüməyə başlayır.

Qasıq nahiyəsində tüklərin çıxması başlayır və bu tüklər əvvəlcə nazik və açıq rəngli olur, sonralar isə qaralır və qalınlaşır.

Orta mərhələ əlamətləri (11-16 yaş)

Boy artımında kəskin sürətlənmə müşahidə olunur. Oğlanlar ildə 10-12 sm və ya daha çox hündürləşə bilərlər. Bu boy artımı qızlara nisbətən bir qədər gecikirmiş başlayır, lakin daha uzun müddət davam edir.

Səs dəyişməyə başlayır və daha kobud (qalın) olur. Bu proses tədricən baş verir və bəzən səs “sındığı” üçün qeyri-sabit ola bilər. Üz, qoltuq və digər bədən nahiyələrində tüklənmə artır. Əzələ kütləsi artır və çiyin nahiyəsi genişlənir.

Xüsusi əlamətlər

Oğlanlarda gecə emissiyaları (yuxu zamanı özbaşına toxum atılması) baş verə bilər və bu tamamilə normal bir fizioloji prosesdir. Döş nahiyəsində müvəqqəti şişkinlik (ginekomastiya) yarana bilər və bu adətən bir neçə ay ərzində özbaşına keçir.

Sızanaqlar, yağlı dəri və bədən qoxusunun dəyişməsi də tez-tez rast gəlinən əlamətlərdir.

Emosional və psixoloji dəyişikliklər

Yetkinlik dövrü təkcə fiziki deyil, həm də emosional dəyişikliklərlə müşayiət olunur. Hormonların kəskin dəyişməsi əhval-ruhiyyə dəyişkənliyinə səbəb ola bilər. Yeniyetmələr daha həssas, əsəbi və ya emosional ola bilərlər.

Müstəqillik hissi artır və valideynlərlə münasibətlərdə gərginlik yarana bilər. Həmyaşıdlarının və sosial qəbulun əhəmiyyəti artır. Öz görünüşünə və başqalarının fikrinə daha çox diqqət yetirilir.

Bəzi yeniyetmələr özünə inam problemi yaşaya, bədən görünüşü ilə bağlı narahatlıq hiss edə bilərlər. Bu dövrdə dəstək və başa düşmək çox vacibdir.

Tez-tez verilən suallar

1. Yetkinlik dövrü çox erkən başlarsa nə etməli?

Erkən yetkinlik və ya püberte prekoks qızlarda 8 yaşdan əvvəl, oğlanlarda isə 9 yaşdan əvvəl yetkinlik əlamətlərinin görünməsidir. Əgər uşağınızda yetkinlik əlamətləri çox erkən başlayırsa, mütləq pediatr endokrinoloqa müraciət etməlisiniz. Erkən yetkinlik hormonların ifrazında pozğunluq, beyin şişləri, genetik xəstəliklər və ya digər tibbi problemlərlə əlaqədar ola bilər. Erkən müdaxilə çox vacibdir, çünki çox erkən yetkinlik uşağın son boy hündürlüyünü məhdudlaşdıra və psixoloji problemlər yarada bilər. Həkim müayinədən sonra lazım gələrsə hormon müalicəsi təyin edə bilər.

2. Oğlum 15 yaşındadır, lakin hələ yetkinlik əlamətləri yoxdur - bu normaldırmı?

Gecikmış yetkinlik oğlanlarda 14 yaşdan, qızlarda isə 13 yaşdan sonra heç bir yetkinlik əlamətinin görünməməsi deməkdir. Bunun bir çox səbəbi ola bilər: genetik amillər (ailənizdə gecikmə varsa), xroniki xəstəliklər, qidalanma pozğunluqları, hormonal problemlər və ya konstitusional gecikmiş pubertatlıq. Konstitusional gecikmiş pubertatlıq ən çox rast gəlinən səbəbdir və bu halda uşaq sadəcə həmyaşıdlarından bir qədər gec yetkinləşir, lakin son nəticədə normal inkişaf edir. Bununla belə, 15 yaşında hələ heç bir əlamət yoxdursa, pediatr endokrinoloqa müraciət etmək lazımdır. Həkim hormon səviyyələrini yoxlayacaq və lazım gələrsə müalicə təyin edəcək.

3. Qızımda ilk menstruasiyadan sonra aybaşı nizamsızdır - narahatlıq edimmi?

İlk menstruasiyadan sonra 1-2 il ərzində aybaşıların nizamsız olması tamamilə normaldır. Bu dövrdə hormon sistemi hələ tam formalaşmır və ovulyasiya (yumurtalığın çıxması) hər ay baş verməyə bilər. Bəzi aylarda qanaxma gəlməyə, bəzi aylarda isə daha çox və ya az ola bilər. Lakin aşağıdakı hallarda mütləq ginekoloqa müraciət etmək lazımdır: çox ağır qanaxmalar (hər saatda bir tampon dəyişdirilməsi lazım gəlirsə), 7 gündən çox davam edən qanaxma, çox ağrılı menstruasiya (normal həyata mane olursa), üç aydan çox menstruasiyanın olmaması və ya qanaxma ilə birlikdə başqa simptomlar (hərarət, güclü ağrı və s.).

4. Yetkinlik dövründə nə qədər boy artımı gözləməliyəm?

Boy artımı hər uşaqda fərqli olur və əsasən genetikadan asılıdır. Qızlar adətən yetkinlik dövrü ərzində 20-25 sm, oğlanlar isə 25-30 sm hündürləşirlər. Ən sürətli boy artımı qızlarda menstruasiyanın başlamasından əvvəl, oğlanlarda isə yetkinlik dövrünün ortalarında baş verir. Qızlar adətən ilk menstruasiyadan sonra daha 5-7 sm, oğlanlar isə səs dəyişdikdən sonra daha 10-15 sm hündürləşə bilərlər. Son boy hündürlüyü valideynlərin boyundan, qidalanmadan, ümumi sağlamlıq vəziyyətindən və hormonal tarazlıqdan asılıdır. Əgər uşağınızın boy artımı çox yavaşdırsa və ya tamamilə dayanıbsa, endokrinoloqa müraciət edin.Lakin aşağıdakı hallarda mütləq ginekoloqa müraciət etmək lazımdır: çox ağır qanaxmalar (hər saatda bir tampon dəyişdirilməsi lazım gəlirsə), 7 gündən çox davam edən qanaxma, çox ağrılı menstruasiya (normal həyata mane olursa), üç aydan çox menstruasiyanın olmaması və ya qanaxma ilə birlikdə başqa simptomlar (hərarət, güclü ağrı və s.).

5. Oğlumda döş nahiyəsində şişkinlik var - bu normaldırmı və nə etməliyəm?

Yeniyetmə oğlanlarda döş nahiyəsində müvəqqəti şişkinlik və ya pubertal ginekomastiya çox rast gəlinən bir haldır və oğlanların təxminən 50-60%-də müşahidə olunur. Bu vəziyyət hormonal dəyişikliklərlə əlaqədardır və adətən yetkinlik dövrünün başlanmasından 6-18 ay sonra görünür. Əksər hallarda ginekomastiya 6 ay - 2 il ərzində özbaşına keçir və heç bir müalicə tələb etmir. Lakin aşağıdakı hallarda həkimə müraciət etmək lazımdır: şişkinlik çox böyükdürsə və ağrı yaradırsa, bir tərəfli şişkinlik varsa (yalnız bir döşdə), şişkinlik 2 ildən çox davam edirsə, şişkinliklə birlikdə başqa simptomlar varsa (qanaxma, ifrazat və s.) və ya uşaq psixoloji narahatlıq yaşayırsa.

Valideynlər üçün tövsiyələr

Yetkinlik dövrü uşağınız üçün çaşqın və stresli ola bilər. Valideynlər bu prosesdə çox mühüm rol oynayır. Açıq və səmimi söhbət edin, uşağınızın suallarını cavablandırın və utanılacaq bir şey olmadığını izah edin.

Uşağınızı bu dövrdə gözləyən dəyişikliklər barədə əvvəlcədən məlumatlandırın ki, hazırlıqlı olsun. Qızlara menstruasiya barədə, oğlanlara isə emissiya və səs dəyişikliyi barədə danışın. Gigiyena qaydalarını öyrədin – gündə iki dəfə duş qəbul etmək, dezodorant istifadə etmək və geyimi tez-tez dəyişdirmək vacibdir.

Sağlam qidalanma və fiziki aktivliyi təşviq edin. Yetkinlik dövrü böyümə və inkişaf üçün kritik vaxtdır, buna görə də kifayət qədər protein, kalsium, dəmir və vitamin qəbul etmək vacibdir. Emosional dəstək göstərin və başa düşdüyünüzü hiss etdirin. Uşağınızın duyğularını qəbul edin və mühakimə etməyin.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli?

Əksər hallarda yetkinlik dövrü normal gedişatla keçir və tibbi müdaxilə tələb etmir. Lakin aşağıdakı hallarda mütləq həkimə müraciət etməlisiniz:

Qızlarda 8 yaşdan əvvəl, oğlanlarda 9 yaşdan əvvəl yetkinlik əlamətlərinin başlaması
Qızlarda 13 yaşdan, oğlanlarda 14 yaşdan sonra heç bir yetkinlik əlamətinin olmaması
Yetkinlik prosesinin anormal sürətlə getməsi və ya əksinə, çox yavaş olması
Qızlarda 15 yaşında hələ menstruasiyanın başlamaması və ya ilk menstruasiyadan 3 il sonra aybaşının hələ də nizamsız olması
Çox ağır menstrual qanaxmalar və ya güclü ağrılar
Oğlanlarda döş şişkinliyinin 2 ildən çox davam etməsi
Cinsiyyətin müəyyən edilməsində çətinlik yaradan əlamətlərin olması
Yetkinlik dövrü ilə əlaqədar ciddi psixoloji problemlərin yaranması

Əgər siz valideyn olaraq uşağınızın yetkinlik dövrü ilə bağlı narahatsınızsa, çəkinmədən pediatrə və ya endokrinoloqa müraciət edin. Vaxtında müdaxilə bir çox problemin qarşısını ala və uşağınızın sağlam inkişafını təmin edə bilər.

Qeyd: Bu məqalə yalnız maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir.

Teqlər :

Paylaş :

Məqalədə olanlar