Uşaqların sağlam böyüməsi və inkişafı hər bir valideyn üçün ən vacib məsələdir. Bəzən uşağın həmyaşıdlarından boyca geri qalması, cinsi inkişafın ləngiməsi və ya əksine, həddindən artıq sürətli böyüməsi valideynlərdə narahatlıq yaradır.
Bu halların bir çoxu genetik faktorlarla əlaqəli olsa da, bəzi hallarda problemin kökündə endokrin sistemin “idarəetmə mərkəzi” sayılan hipofiz vəzi dayanır.
Uşaqlarda hipofiz vəzi xəstəlikləri nadir rast gəlinən, lakin vaxtında aşkar edilmədikdə uşağın gələcək həyatına, fiziki və psixoloji sağlamlığına ciddi təsir göstərə bilən patologiyalardır.
Bu məqalədə hipofiz vəzinin funksiyaları, uşaqlarda ən çox rast gəlinən hipofiz problemləri, onların əlamətləri və müasir müalicə yolları haqqında ətraflı məlumat verəcəyik.
Hipofiz vəzi nədir və niyə vacibdir?
Hipofiz vəzi (pituitar vəzi), beynin alt hissəsində, “türk yəhəri” adlanan sümük çökəkliyində yerləşən, noxud boyda kiçik bir orqandır. Ölçüsünün kiçik olmasına baxmayaraq, onun orqanizmdəki rolu əvəzsizdir. Hipofiz vəzi bədənin “master” (baş) vəzisi adlanır, çünki o, digər daxili sekresiya vəzilərinin (qalxanvari vəzi, böyrəküstü vəzilər, cinsiyyət vəziləri) fəaliyyətini idarə edən hormonlar ifraz edir.
Uşaq orqanizmi üçün hipofiz vəzinin ən vacib funksiyalarından biri Böyümə Hormonunun (GH) ifrazıdır. Bu hormon sümüklərin uzanmasını, əzələ kütləsinin artmasını və ümumi fiziki inkişafı təmin edir.
Hipofiz vəzində yaranan hər hansı bir nasazlıq – istər hormon çatışmazlığı, istərsə də hormon artıqlığı – uşağın inkişaf xəritəsini tamamilə dəyişə bilər.
Uşaqlarda ən çox rast gəlinən hipofiz vəzi xəstəlikləri
Tibbi təcrübədə və son araşdırmalarda uşaqlarda aşağıdakı 5 əsas hipofiz patologiyasına daha tez-tez rast gəlindiyi müşahidə olunur. Gəlin, bu xəstəlikləri və onların spesifik əlamətlərini dərindən təhlil edək.
1. Böyümə Hormonunun Çatışmazlığı (GH Defisiti)
Uşaqlarda endokrinoloqa müraciətlərin ən böyük səbəblərindən biri boy qısalığıdır. Böyümə hormonunun çatışmazlığı, uşaqlarda ən çox rast gəlinən hipofiz problemidir. Bu vəziyyət, hipofiz vəzinin kifayət qədər böyümə hormonu istehsal edə bilməməsi nəticəsində yaranır.
Əlamətlər:
Boy artımının ləngiməsi: Uşağın boyu həmyaşıdlarından nəzərəçarpacaq dərəcədə geri qalır.
“Kukla üzü” görünüşü: Uşağın üz cizgiləri yaşına görə daha körpə görünür.
Piy toxumasının artması: Xüsusilə qarın nahiyəsində piylənmə müşahidə edilə bilər.
Diş inkişafının gecikməsi: Süd dişlərinin tökülməsi və daimi dişlərin çıxması gecikir.
Psixoloji təsirlər: Uşaq həmyaşıdlarından kiçik göründüyü üçün özünəqapanma və komplekslər yarana bilər.
Bu problem vaxtında aşkar edilərsə, xüsusi hormon əvəzləyici terapiya ilə uşağın boyunu normal standartlara çatdırmaq mümkündür.
2. Akromeqaliya və Gigantizm (Böyümə Hormonunun Artıqlığı)
Böyümə hormonunun çatışmazlığının əksi olaraq, bəzən hipofiz vəzi normadan artıq hormon ifraz edir. Uşaqlarda sümük inkişaf zonaları (epifizlər) hələ bağlanmadığı üçün bu vəziyyət Gigantizm (nəhənglik) adlanır.
Əgər bu proses sümükləşmə bitdikdən sonra (adətən yeniyetməliyin sonu) baş verərsə, Akromeqaliya adlanır.
Uşaqlarda əsas əlamətlər:
Sürətli boy artımı: Uşaq qısa müddət ərzində çox sürətlə boy atır və yaşıdlarını xeyli üstələyir.
Kobud üz cizgiləri: Çənənin irəli çıxması, burun və dodaqların böyüməsi.
Əl və ayaqların böyüməsi: Ayaqqabı və əlcək ölçülərinin tez-tez dəyişməsi.
Həddindən artıq tərləmə və oynaq ağrıları.
Metabolik problemlər: Qanda şəkərin yüksəlməsi (diabet riski).
Bu xəstəlik adətən hipofizdə yaranan xoşxassəli şişlər (adenomalar) səbəbindən baş verir və cərrahi müdaxilə tələb edə bilər.
3. Hipopituitarizm (Hipofiz Vəzi Yetərsizliyi)
Hipopituitarizm, hipofiz vəzinin yalnız böyümə hormonu deyil, həm də digər vacib hormonları (TSH, ACTH, FSH, LH) istehsal edə bilməməsi vəziyyətidir. Bu, sanki orqkestrin dirijorunun işdən çıxması kimidir; bütün sistemin ahəngi pozulur.
Bu vəziyyət travma, şişlər, radiasiya və ya anadangəlmə inkişaf qüsurları nəticəsində yarana bilər.
Kompleks Simptomlar:
Ümumi inkişaf geriliyi: Həm fiziki, həm də zehni inkişaf ləngiyə bilər.
Xroniki yorğunluq və halsızlıq: Kortizol hormonu çatışmazlığı səbəbindən uşaq daim enerjisiz olur.
Aşağı qan təzyiqi və qan şəkərinin düşməsi.
Cinsi inkişafın gecikməsi: Yeniyetməlik dövrünün əlamətlərinin vaxtında başlamaması.
Soyuğa qarşı dözümsüzlük: Qalxanvari vəzi funksiyasının azalması səbəbindən.
Müalicə, çatışmayan hormonların ömür boyu dərman şəklində qəbul edilməsini (hormon əvəzləmə terapiyası) əhatə edir.
4. Prolaktinoma (Prolaktin İfraz Edən Şişlər)
Prolaktin, əsasən süd vəzilərinin inkişafı və laktasiya üçün cavabdeh olan hormondur. Lakin uşaqlarda və yeniyetmələrdə bu hormonun artıqlığına səbəb olan xoşxassəli şişlər – Prolaktinomalar yarana bilər.
Yeniyetmələrdə əlamətlər:
Qızlarda: Menstruasiya (aybaşı) dövrünün pozulması və ya tamamilə kəsilməsi (amenoreya), süd vəzilərindən süd gəlməsi (qalaktoreya).
Oğlanlarda: Süd vəzilərinin böyüməsi (ginekomastiya), cinsi inkişafın ləngiməsi, tüklənmənin azalması.
Böyümənin dayanması: Cinsi hormonların basqılanması sümük inkişafına mənfi təsir edir.
Prolaktinomalar çox vaxt dərman müalicəsinə yaxşı tabe olur və əməliyyata ehtiyac qalmaya bilir.
5. Hipofiz Şişləri (Adenomalar) və Onların Mexaniki Təsiri
Hipofiz vəzində yaranan şişlərin əksəriyyəti xoşxassəlidir (xərçəng deyil). Lakin bu şişlər böyüdükcə ətraf toxumalara təzyiq göstərərək hormonal olmayan əlamətlər də yarada bilərlər.
Mexaniki (kütlə) effektinin əlamətləri:
Baş ağrıları: Şişin kəllədaxili təzyiqi artırması nəticəsində yaranan davamlı ağrılar.
Görmə problemləri: Hipofiz vəzi görmə sinirlərinin kəsişmə nöqtəsinə çox yaxın yerləşdiyi üçün, böyüyən şiş sinirləri sıxaraq görmə sahəsinin daralmasına və ya ikili görməyə səbəb ola bilər.
Diaqnoz Necə Qoyulur?
Valideynlər yuxarıda sadalanan əlamətlərdən hər hansı birini müşahidə edərsə, mütləq uşaq endokrinoloquna müraciət etməlidir. Diaqnoz prosesi aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:
Fiziki Müayinə və Anamnez: Uşağın boy və çəki ölçülərinin inkişaf cədvəli (persentil əyriləri) ilə müqayisəsi.
Qan Analizləri: Hormon səviyyələrinin (GH, IGF-1, Prolaktin, TSH, Kortizol və s.) yoxlanılması.
Stimulyasiya Testləri: Böyümə hormonunun səviyyəsini dəqiq ölçmək üçün bəzən sadə qan analizi kifayət etmir, xüsusi dərmanlarla sınaq testləri aparılır.
Radioloji Müayinə (MRT): Hipofiz vəzinin (türk yəhərinin) Maqnit Rezonans Tomoqrafiyası. Bu, şişlərin və ya struktur dəyişikliklərin ən dəqiq diaqnoz üsuludur.
Göz Müayinəsi: Görmə sahəsinin yoxlanılması.
Müalicə Yolları
Xoşbəxtlikdən, müasir tibb uşaqlarda hipofiz vəzi xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar əldə etmişdir. Müalicə taktikası xəstəliyin növündən asılı olaraq seçilir:
Dərman Müalicəsi: Hormon çatışmazlığı zamanı sintetik hormonlar (iynə və ya tablet şəklində) təyin edilir. Prolaktinoma kimi hallarda isə şişi kiçildən dərmanlardan istifadə olunur.
Cərrahi Müdaxilə: Əgər şiş görmə qabiliyyətini təhlükə altına alırsa və ya dərmanla kiçilmirsə (məsələn, Akromeqaliya zamanı), cərrahi əməliyyat tələb olunur. Müasir dövrdə bu əməliyyatlar adətən burun yolu ilə (transsfenoidal), kəsik aparılmadan endoskopik üsulla həyata keçirilir.
Şüa Terapiyası: Cərrahiyyə və dərman müalicəsinin effektsiz olduğu nadir hallarda tətbiq edilir.
Tez-Tez Verilən Suallar
Uşağımın boyu sinif yoldaşlarından balacadır. Bu mütləq hipofiz xəstəliyidir?
Hipofiz xəstəliklərinin müalicəsi nə qədər davam edir?
Hipofiz xəstəliyi olan uşaqlar gələcəkdə normal həyat sürə bilərmi?
Böyümə hormonu iynələri ziyandırmı?
Uşaqlarda hipofiz vəzi xəstəlikləri nadir görünsə də, onların təsiri uşağın bütün həyatını əhatə edəcək qədər güclüdür. Boyun qısa qalması, cinsi inkişafın ləngiməsi və ya qəfil yaranan görmə problemləri sadəcə “keçid dövrü” əlaməti olmaya bilər.
Valideyn olaraq ən vacib vəzifəniz diqqətli olmaqdır. Uşağınızın böyümə sürətini izləyin, şikayətlərinə qulaq asın və şübhəli məqamlarda həkimə müraciət etməkdən çəkinməyin. Unutmayın ki, hipofiz xəstəliklərində zaman ən yaxşı dərmandır; erkən diaqnoz uşağınızın sağlam gələcəyinin təminatıdır.
Əgər övladınızda yuxarıda sadalanan simptomlardan hər hansı birini müşahidə edirsinizsə, vaxt itirmədən peşəkar uşaq endokrinoloqla məsləhətləşin.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicəni əvəz etmir.